88 - IL ROMANTICISMO

Carlo Porta (1775–1821)

Poesie

IL ROMANTICISMO

Deggià, madamm Bibin, che la gh’ha el ranteghde mettes anca lee a spuvà redond,e la dezid de Classich, de Romanteghcome se se trattass de vej, de blond;che l’abbia flemma de sentimm anch mìche a sto proposit gh’hoo quajcoss de dì.

In primis ante omnia, ghe dirooche per vorè dezid de sti materil’è minga assee l’avegh in spalla el coo,E squass nanca l'avegh fior de criterima fa besogn cognoss a menna didin longh e in largh i caus de dezid.

Che se per moeud de dì la se imbattessin duu che la fasessen a cazzott,e inscì per azzident el né vedessvun più stizzos a mettes l’olter sott,vorravela mò dì cara signorache la reson ghe l’abbia quell dessora?

Donca, perché on brighella e on stentarelle on lapôff che voeur falla de platonvan adoss ai Romantegh col cortelle responden bestemmi per reson,madamm Bibin, la vorarà anca leeandà adoss ai Romantegh cont i pee?

Lee tant bella, graziosa e delicada,la vorrav fass de stomegh inscì fortde stà a botta a sta pocca baronada?Ohibò, madamm, la se farav tropp tort!Se lor tratten de bulli e de bardassa,quest l’è on sò privileg, che la gh’el lassa.

Donca, madamm, che la se rasserenna,che la comoda in rid quell bell bocchoeu,ché i Romantegh infin no hin l’ienna,hin minga el lôff che va a mangià i fioeu,ma hin fior de Paladin tutt cortesia,e massim coj donn bej come usciuria.

E l’è appunt dal linguagg che i Paladinparlaven in del temp de Carlo Magnche i Todisch han creduu, madamm Bibin,de tirà a voltra on nomm squasi compagnper battezà sti Paladin novej,protettor del bon sens e di donn bej.

Ora mò, quant al nomm, che no la vagaa cerca pù de quell che gh’hoo ditt mì,o brutt o bell el nomm coss’el suffraga?Ai Todisch gh’è piasuu de digh inscì,e inscì anch nun ghe diremm a marsc dispettde sti ruga in la cacca col legnett.

Tornand mò adess a nun, l’ha da savèche el gran busilles de la poesiael consist in de l’arte de piasè,e st’arte la sta tutta in la magiade moeuv, de messedà, come se voeur,tutt i passion che gh’emm sconduu in del coeur.

E siccome i passion coll’andà innanzvarien, baratten fina a l’infinitt,segond i temp, i loeugh, i circostanztal e qual i sò mod di cappellitt,così i poetta gh’han de tend adreecome coj cappellitt la fa anca lee.

E siccome anca lee ai sò tosanettper moeuvegh la passion de studiàno la ghe esibiss minga on coreghett,né i scuffion cont i al de cent ann fa,né i peland a fioramm con sù i paesche se ved suj crespin, suj cari chines;

inscì anch con nun, se voeuren sti poettaciappottann i passion, moeuven el coeur,han de toccann i tast che ne diletta,ciappann, come se dis, dove ne doeur,senza andà suj baltresch a tirà a mani còregh e i scuffion gregh e roman.

Al temp di Gregh correven in l’arennaperfina i re per acquistass onor,Pindar poetta pien de foeugh, de vennael cantava el trionf del vincitor,on trattin Fidia el le ritrava in sass,e se trava giò i mur per dagh el pass.

Al dì d’incoeu, mandamm, la sa anca leede che razza hin sti eroj che menna i bigh,fior de rabott che corr per pocch danee,che de l’onor no ghe n’importa on figh,tant che ai poetta, ai prenzep, ai scultorpatt e pagaa ghe importa on figh de lor:

ché se on quaj talenton strasordenariper cantà sti trionf l’incomodasstutt i divinitaa del dizionarie el componess on pezzo degn del Tass,sto pezzo arcistupendo, arcidivin,el farav rid anch lee, madamm Bibin.

E quand la sent, madamm, a invocà Apolle a domandà in ajutt i noeuv sorellper carità on abaa ghicc che mett al collla prima voeulta on collarin morell,ghe par, madamm, che st’invenzion la siael non plus ultra de la poesia?

E quand, madamm, in cas de sposalizzila sent tutt el dì a sonà ai oreccche Amor, quell bardasson, l’ha faa giudizzi,che l’ha ferii duu coeur coj medemm frecc,ghe par che sti antigaj sien maravillide fà andà in broeuda, in gloria, in visibili!?

E quand in mort de quaj donnin pietosgh’el fan vedè sto amor a Sant Gregoria piang, a desperass tra i pret, i crose i pitocch che pelucca i gestatori,se sentela, madamm, a sto spuella gerà el sangu, a rescià la pell?

E quand che la se imbatt in d’on poettache per la mort de Barborin, de Ghitta,el se le scolda con la foresettade Atropp che gh’ha mocciaa el fil de la vitta,ghe par, madamm, che sto poetta el sentael dolor, la passion ch’el rappresenta?

E poeù: là via! a mì e a lee, per dilla,ne van mò proppi al coeur cert poesijche paren i rispost de la Sibilla,la smorfia di santissim litanij,de tant che hin pienn de Dej e de Deesssquittaa col servizial in drizz e in sbiess?

Sicché i Romantegh fina chì la vedche n’hin minga sti eretegh, sti settari,sti gent pericolos che ghe fan credi Torquemada del partii contrari,che tran in aria el cuu e s’innoreggissena bon cunt su tutt quell che no capissen.

Né l’ha nanca de cred ai strambarijche ghe dan a d’intend per spaventalla,che i Romantegh no parlen che de strij,de pagur, de carr matt, de mort che balla,ohjbò: coss che ghe creden press’a pocchcome la cred lee al pappa di tarocch.

I Romantegh fan anzi professionde avegh, con soa licenza, in quell servizzitutt quell che tacca lid con la reson,che somena e che cova i pregiudizzi,vegnend giò da Saturno a quell folettche ha stremii l’ann passaa tucc i sabett.

Ma deggià che dabass la gh’ha la fiaccaper andà a vedè Romma de palpeee quistass el piasè de piang a maccasora i sbuseccament di temp indree,prest, che la vaga, allon, madamm Bibin,denanz che daga foeura el vicciurin;

che sto balloss, che no l’è minga pratichdi prezzett de Aristotel suj teatter,l’è fors capazz contra i unitaa drammatichde cred dò or pussee de vintiquatter,e in grazia d’ess on gnocch, on per, on fighde dà foeura fors pesc del Cattabrigh.

Beata lee, madamm, che l’è levadaa boccon coj prezzett di classicista,che in quij trè or che la stà là incantadano la perd mai i dò unitaa de vistae la sa fin che pont lassass andàcoll’illusion, denanz de tornà a cà.

Chè quij goff de Todisch, quij ciaj d’Inglesse lassen mennà attorna di poetta,e stan via con lor di dì, di mes,senza accorges che passen la stacchetta,e riden, piangen come tant poppòanch che Orazzi e Aristotel voeubbien nò.

Fan tal e qual che fava quel bon ommche ghe criaven (che la scusa on poo)perché el fava i fatt soeu depos al Domm:Se pò nò, se pò nò!... Ma mì la foo,el respondeva intant al busseree.S’el gh’avess tort o nò la diga lee.

Ma per lassà de banda l’ironiache no l’è piatt per lee, madamm Bibin,ghe diroo che, interess de poesia,se no gh’è del giudizzi in del coppini regol faran mai nagott dedrizz,che la forma no fa el bon del pastizz.

Certe regol hin anzi come el bustcoj stecch de ferr, de tarlis doppi in spiga,che tante mamm credendes de bon gustmetten sù ai sò tosann per faj stà in riga,ghe fan dà in foeura el cuu, la panscia indentere ghe rescien tutt la pell del venter.

Inscì, madamm, col bust di sò unitaase rescia i temma, se stringa l’azion,deventa tutt coss suppa e pan bagnaa,se streng, se imbruga l’immaginazion,e el camp de la natura inscì spaziosel va tutt a fornì in d’on guss de nos.

Inscì, per strengegh sù in vintiquattroron fatt che no pò stagh in quel pocch spazzi,o gh’el sciabelen giò de guastadoro gh’el fan cantà sù come el prefazzi,con de quij soliloqui de repezzche fan poeù parì un’ora on mes e mezz.

E sì, madamm Bibin, che dal momentche trè or ghe somejen vintiquatter,la podarav mò anch comodamentmett de part el penser d’ess in teattere figurass inscambi de passanntrenta, quaranta, on mes, magara on ann.

Perché se in d’ona fiasca d’on boccaal’è assee brava, madamm, de fagh stà dentmezza zaina de pù del mesuraa,la pò anch vess capazza istessamentde faghen stà ona brenta e s’el ghe parmagara el lagh de Comm, magara el mar.

Ora i coss essend quij proppi appuntinche dis on galantomm, che sont mì quell,ghe lassi giudicà madamm Bibinse el Brighella, el Lapôff e el Stentarelle quell car Cattabrigh dolz e mostosresonen col denanz o col depos.

Ma via là - che la vaga, che l’è vora,a sentì la Virginia - On olter dìghe vuj legg el Macbeth, se la me onora,franch e sicur che infin la m’ha da dì:Grazie, Bosin, capissi, noccoralteri smargiassad no me capponen d’alter.