Libri contra Symmachum

Contra Symmachum

LIBER 1

Paulus, praeco Dei, qui fera gentiumprimus corda sacro perdomuit stilo,Christum per populos ritibus asperisinmanes placido dogmate seminans,inmansueta suas ut cerimonias 5gens pagana Deo sperneret agnito,actus turbinibus forte nigerrimishibernum pelagus iam rate debiliet vim navifragi pertulerat noti.sed cum caerulei proelia gurgitis 10iussisset Domini dextra quiescere,ad portum fluitans cumba relabiturexponitque solo litoris uvidicontractos pluvio frigore remiges,tunc de litoreis saepibus algidi 15arentum propere bracchia palmitumconvectant rapidos unde focos struant:fascem quisque suum congerit ignibusexpectans calidi luxuriam rogi.Paulus, dum fragiles cogere surculos 20et densere foci congeriem studet,incautam cumulis inseruit manum,torpebat glacie pigra ubi vipera (v.1.p.346)sarmentis laqueos corporis inplicans.quae postquam intepuit fomite fumeo 25laxavitque ferox colla rigentia,iam flecti facilis, rettulit ad manumvibrato capite spicula dentium.haerentem digiti vulnere mordicuspendentemque gerens Paulus inhorruit. 30exclamant alii, quod cute lividavirus mortiferum serpere crederent.at non intrepidum terret apostolumtristis tam subiti forma periculi.adtollens oculos sidera suspicit 35Christum sub tacito pectore murmurans,excussumque procul discutit aspidem,abiectus coluber verberat aeraatque oris patuli solvit acumina.mox omnis sanies deserit et dolor 40ceu nullo laceram vulnere dexteram,siccatusque perit vipereus liquor,hydrum praecipitem dum rotat inpetus,arsurum mediis intulit ignibus.sic nunc post hiemem vimque trucis freti, 45quo iactata ratis tunc Sapientiae est,cum sub sacricolis territa regibusvix panso poterat currere carbasoadflictosque suos turbine saeculivectarat rabidis fluctibus innatans, 50morsum vulnificum lex pia pertulit.occultabat enim se prius abditumvirus nec gravidum protulerat caput,contentum involucris atque cubilibussubter conprimere clausa silentia. 55sed, dum forte latens inpietas riget,dextram Iustitiae pigra momorderat (v.1.p.348)succensi stomacho fellis inaestuans.heu, quam catholicam nil prope profuitpuppem nasse sacri remigio stili 60quem Paulus variis gentibus edidit!vix portu placido tuta quieveratvictrix edomitis mille furoribus,vix adstricta suis iam retinaculisvectores stabili condiderat solo: 65erumpit subito triste periculum,nam dum praecalidos igniculos sibisolvendis adolent et senio et gelu,dum virgas steriles atque superfluasflammis de fidei palmite concremant, 70ut concreta vagis vinea crinibussilvosi inluviem poneret idoli,palpavit nimius perniciem tepor.seps insueta subit serpere flexibuset vibrare sagax eloquii caput: 75sed dextra inpatiens vulneris inritosoris rhetorici depulit halitus;effusum ingenii virus inanitersumma Christicolis in cute substitit.Salvator generis Romulei, precor, 80qui cunctis veniam das pereuntibus,qui nullum statuis non operis tuimortalem, facili quem releves manu,huius, si potis est, iam miserescitopraeruptam in foveam praecipitis viri. 85spirat sacrilegis flatibus insciuserroresque suos indocilis fovet,obtestor, iubeas ne citus inpetusarsurum mediis inferat ignibus. (v.1.p.350)Credebam vitiis aegram gentilibus urbem 90iam satis antiqui pepulisse pericula morbinec quidquam restare mali, postquam medicinaprincipis inmodicos sedarat in arce dolores,sed quoniam renovata lues turbare salutem 5temptat Romulidum, patris inploranda medella est,ne sinat antiquo Romam squalere veternoneve togas procerum fumoque et sanguine tingui.inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,nil egit prohibendo vagas ne pristinus error 10crederet esse deum nigrante sub aere formas,aut elementorum naturam, quae Patris ars estomnigeni, summa pro maiestate sacraret,vir solus cui cura fuit ne publica morumplaga cicatricem summa leviter cute clausam 15duceret, et latebram tabentis vulneris alteinpressam penitusque putri de pure peresamiuncta superficies medico fallente foveret,sed studuit quo pars hominis generosior intusviveret atque animam letali peste piatam 20nosset ab interno tutam servare veneno?illa tyrannorum fuerat medicina, viderequis status ante oculos praesentibus ac periturisconpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.heu, male de populo meriti, male patribus ipsis 25blanditi, quos praecipites in Tartara mergicum Iove siverunt multa et cum plebe deorum! (v.1.p.352)ast hic imperium protendit latius aevoposteriore suis cupiens sancire salutem.nimirum pulchre quidam doctissimus esset 30publica res, inquit, tunc fortunata satis, sivel reges saperent vel regnarent sapientes.estne ille e numero paucorum qui diademasortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?contigit ecce hominum generi gentique togatae 35dux sapiens, felix nostrae res publica Romaeiustitia regnante viget. parete magistrosceptra gubernanti. monet ut deterrimus errorutque superstitio veterum procul absit avorum,nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus 40emineat magnique inmensa creaverit orbis.num melius Saturnus avos rexisse Latinoscreditur, edictis qui talibus informavitagrestes animos et barbara corda virorum?sum deus. advenio fugiens, praebete latebras, 45occultate senem nati feritate tyrannideiectum solio, placet hic fugitivus et exulut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandisprocudam chalybem, necnon et moenia vestri (v.1.p.354)50fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.inde deos, quorum patria spectata sepulcrascimus, in aere hebetes informavere minores, 55advena quos profugus gignens et equina libidointulit Italiae: Tuscis namque ille puellisprimus adhinnivit simulato numine moechus.mox patre deterior silvosi habitator OlympiIuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas, 60nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,nunc tener ac pluma levior blandosque susurrosin morem recinens suave inmorientis oloris,capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis 65firmarat cuneis, per tectum dives amatorimbricibus ruptis undantis desuper auriinfundens pluviam gremio excipientis amicae,armigero modo sordidulam curante rapinamconpressu inmundo miserum adficiens catamitum, 70pelice iam puero magis indignante sorore,haec causa est et origo mali, quod saecla vetustohospite regnante crudus stupor aurea finxit,quodque novo ingenio versutus Iuppiter astusmultiplices variosque dolos texebat, ut illum, (v.1.p.356)75vertere cum vellet pellem faciemque, putarentesse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,et nummos fieri et gremium penetrare puellae,nam quid rusticitas non crederet indomitorumstulta virum, pecudes inter ritusque ferinos 80dedere sueta animum diae rationis egenum?in quamcumque fidem nebulonis callida traxitnequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.successit Iovis imperio corruptior aetas,quae docuit rigidos vitiis servire colonos. 85expertes furandi homines hac inbuit arteMercurius, Maia genitus; nunc magnus habeturille deus, cuius dedit experientia fures,necnon Thessalicae doctissimus ille magiaetraditur extinctas sumptae moderamine virgae 90in lucem revocasse animas, Cocytia letiiura resignasse sursum revolantibus umbris,ast alias damnasse neci penitusque latentiinmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritusut fuerit geminoque armarit crimine vitam; 95murmure nam magico tenues excire figurasatque sepulcrales scite incantare favillas,vita itidem spoliare alios ars noxia novit,artificem scelerum simplex mirata vetustassupra hominem coluit, simulans per nubila ferri 100aligerisque leves pedibus transcurrere ventos. (v.1.p.358)ecce deum in numero formatus et aeneus adstatGraius homo augustaque Numae praefulget in arce.strenuus exculti dominus quidam fuit agrihortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem 105scortator nimius multaque libidine suetusrusticolas vexare lupas interque salictaet densas saepes obscena cubilia inire;indomitum intendens animum semperque paratumad facinus nunquam calidis dabat otia venis. 110hic deus e patrio praenobilis Hellespontovenit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;sinum lactis et haec votorum liba quotannisaccipit ac ruris servat vineta Sabini,turpiter adfixo pudeat quem visere ramo. 115Herculeus mollis pueri famosus amoreardor et in transtris iactata efferbuit Argo,nec maris erubuit Nemea sub pelle fovereconcubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum 120collis Aventini convexa in sede frequentat.Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,successu dum victor ovans lascivit et aurumcaptivae gentis revehit spoliisque superbus (v.1.p.360)diffluit in luxum cum semiviro comitatu 125atque avidus vini multo se proluit haustu,gemmantis paterae spumis mustoque Falernoperfundens biiugum rorantia terga ferarum,his nunc pro meritis Baccho caper omnibus ariscaeditur et virides discindunt ore chelydros 130qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tuncante oculos regis satyrorum insania fecit,et fecisse reor stimulis furialibus ipsasmaenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.hoc circumsaltante choro temulentus adulter 135invenit expositum secreti in litoris actacorporis egregii scortum, quod perfidus illicliquerat incesto iuvenis satiatus amore.hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeramsecum in deliciis fluitantis stare triumphi, 140regalemque decus capitis gestare coronam.mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignisadditur: hoc pretium noctis persolvit honoreLiber, ut aetherium meretrix inluminet axem.tantum posse omnes illo sub tempore reges 145indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,ut transire suis cum sordibus induperatorposset in aeternum caeli super ardua regnum,regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,parva licet, caeli imperium retinere potestas 150credita: ture etiam ducibus parvoque sacelloinpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spesadcumulant, longum miseris processit in aevum (v.1.p.362)mos patrius: coepit falsae pietatis imagoire per ignaros nebuloso errore nepotes; 155tum quia, quae vivis veneratio regibus antecontigerat, functis eadem iam munere luciscessit et ad nigras altaria transtulit urnas.inde puellarum ludibria, pignera, partus,et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis 160corruptela tori, quoniam regalibus aulafervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxudivorum suboles sancti meminisse pudoris.atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,quis te semideam iactant auctoribus ortam, 165praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,ille sacerdotem violat, contra illa maritosubcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:nec terrestre deam decuit mortalis obireconiugium, nec caelicolam descendere ephebum 170virginis ad vitium furtivoque igne calere,sed venus augusto de sanguine femina viliprivatoque viro vetitum per dedecus haesit;et, si Rhea sacram lascivi Martis amorelusa pudicitiam fluviali amisit in ulva, 175crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundemmoribus infamem, conpressa virgine per vimse dixisse deum, ne stuprum numinis ullusobicere auderet turpi miseraeque puellae,haec Italos induxit avos vel fama vel error, 180Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo, (v.1.p.364)utque Palatinis Capitolia condita saxissignarent titulo proavi Iovis atque PelasgaePalladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum 185accirent proceres Erycino e vertice signum,utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.facta est terrigenae domus unica maiestatis,et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra 190heroum numerare licet; quos fabula manesnobilitat, noster populus veneratus adorat.hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,talia Pergameas fugerunt numina flammas,sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum, 195talis et antiquum servavit terror asylum.ut semel obsedit gentilia pectora patrumvana superstitio, non interrupta cucurritaetatum per mille gradus, tener horruit hereset coluit quidquid sibimet venerabile cani (v.1.p.366)200monstrarant atavi; puerorum infantia primoerrorem cum lacte bibit, gustaverat intervagitus de farre molae, saxa inlita cerisviderat unguentoque lares umescere nigros.formatum Fortunae habitum cum divite cornu 205sacratumque domi lapidem consistere parvusspectarat matremque illic pallere precantem,mox umeris positus nutricis trivit et ipseinpressis silicem labris, puerilia votafudit opesque sibi caeca de rupe poposcit, 210persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.numquam oculos animumque levans rationis ad arcemrettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,privatos celebrans agnorum sanguine divos,iamque domo egrediens, ut publica festa diesque 215et ludos stupuit celsa et Capitolia viditlaurigerosque deum templis adstare ministrosac Sacram resonare Viam mugitibus antedelubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsamore deae, nomenque loci ceu numen habetur, 220atque urbis Venerisque pari se culmine tollunttempla, simul geminis adolentur tura deabus),vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1contulit ad simulacra fidem dominosque putavit (v.1.p.368)aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu. 225illic Alcides, spoliatis Gadibus hospesArcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratrescorrupta de matre nothi, Ledeia prolesnocturnique equites, celsae duo numina Romae,inpendent retinente veru, magnique triumphi 230nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,adsistunt etiam priscorum insignia regum,ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,coniugis epotum sparsus per membra venenum. 235omnibus ante pedes posita est sua cuique vetustaarula. Iano etiam celebri de mense litaturauspiciis epulisque sacris, quas inveterato,heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducuntfesta Kalendarum, sic observatio crevit 240ex atavis quondam male coepta, deinde secutistradita temporibus serisque nepotibus aucta,traxerunt longam corda inconsulta catenam,mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.hunc morem veterum docili iam aetate secuta 245posteritas mense atque adytis et flamine et arisAugustum coluit, vitulo placavit et agno,strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit. (v.1.p.370)testantur tituli, produnt consulta senatusCaesareum Iovis ad speciem statuentia templum. 250adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,non minus infamis thalami sortita cubilequam cum fraterno caluit Saturnia lecto,nondum maternam partu vacuaverat alvumconceptamque viri subolem paritura gerebat. 255pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;iam sponsus saliente utero nubentis amicosadvocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.vitricus antevenit tardum praefervidus ortumprivigni nondum geniti; mox editur inter 260Fescennina novo proles aliena marito,idque deum sortes, id Apollinis antra dederuntconsilium: nunquam melius nam cedere taedasresponsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam 265perpetuo Floras inter Veneresque creasti!nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illasmortali de stirpe satas vixisse, et easdemlaude venustatis claras in amoribus usquead famae excidium formae nituisse decore? 270quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,illum delicias nunc divi principis, illum (v.1.p.372)purpureo in gremio spoliatum sorte virili,Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos disporgere sed medio recubantem cum Iove fulcro 275nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,umque suo in templis vota exaudire marito?ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severuset Titus et fortes gesserunt bella Nerones,quos terrena viros inlustres gloria fecit 280et virtus fragilis provexit in ardua famae,adscita e 1 terris sub religione iacentes!quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut seRomanasque acies censerent Martis amoreposse regi, dum se Paphiae male blandus adulter 285venditat Aeneadasque suos successibus auget!felices, si cuncta Deo sua prospera Christoprincipe disposita scissent, qui currere regnacertis ducta modis Romanorumque triumphos 2crescere et inpletis voluit se infundere saeclis! 290sed caligantes animas et luce carentesin Iovis Augustique adytis templisque duarumIunonum Martisque etiam venerisque sacellismactatas taetro leti inmersere barathro,supremum regimen crassis in partibus orbis 295esse rati mersoque poli consistere fundo.quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,haec sibi per varias formata elementa figurasconstituere patres, hominumque vocabula mutis (v.1.p.374)300scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantesoceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,Vulcanus perhibetur et in virtute superna 305fingitur ac delubra, deus et nomine et oreadsimilatus, habet, necnon regnare caminisfertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnaeest qui conspicuis superos quaesivit in astris,ausus habere deum solem; cui tramite certo 310condicio inposita est vigilem tolerare laboremvisibus obiectum mortalibus, orbe rotundopraecipitem teretique globo per inane volantemet, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,area maior enim quam qui percurrit in illa, 315et longe campi spatium diffusius in quoemicat ac volucri fervens rota volvitur axe.quamvis nonnullis placeat terram brevioremdicere circuitu quam sit pulcherrimus illecirculus, et flammas inmensi sideris ultra 320telluris normam porrecto extendere gyro,numne etiam caeli minor et contractior orbis,cuius planitiem longo transmittere tractucircinus excurrens meta interiore laborat?ille Deus verus, quo non est grandior ulla 325materies, qui fine caret, qui praesidet omninaturae, qui cuncta simul concludit et inplet.solem certa tenet regio, plaga certa coercet,temporibus variis distinguitur: aut subit ortu (v.1.p.376)aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens; 330nec torquere facem potis est ad signa trionumorbe nec obliquo portas aquilonis adirenec solitum conversus iter revocare retrorsum,hic erit ergo deus, praescriptis lege sub unadeditus officiis? libertas laxior ipsi 335concessa est homini, formam cui flectere vitaeatque voluntatis licitum est, seu tramite dextroscandere seu laevo malit decurrere campo,sumere seu requiem seu continuare laborem,seu parere Deo sive in contraria verti. 340ista ministranti regimen solemne dierumhaudquaquam soli datur a factore potestas,sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigascommenti et radios capitis et verbera dextrae, 345et frenos phalerasque et equorum pectora anhelaaeris inaurati vel marmoris aut orichalciiusserunt nitido fulgere polita metallo.post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulemcernuat ora senex barbatus et oscula figit 350cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,inmotasque rotas et flecti nescia loraaut ornat redimita rosis aut ture vaporat.hoc tamen utcumque est tolerabile, quid,quod et ipsae 355dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae? 355Eumenidum domina Stygio caput exerit antrorapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,et, si quando suos dignatur adire Quirites,placatur vaccae sterilis cervice resecta, (v.1.p.378)et regnare simul caeloque Ereboque putatur, 360nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororumagmina vipereo superis inmittere flagro,nunc etiam volucres caprearum in terga sagittasspargere, terque suas eadem variare figuras,denique cum Luna est, sublustri splendet amictu; 365cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunximperitat Furiis et dictat iura Megaerae.si verum quaeris, Triviae sub nomine daemontartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram 370sidereoque deum venerandum suadet in astro,per silvas modo mortiferi discurrere mundierroresque sequi subigit nemorumque putareesse deam, quae corda hominum pavitantia figatquaeque feras perimat letali vulnere mentes, 375depressos modo subter humum formidine sensusobruit, inplorent ut numina lucis egenaseque potestati committant noctis opertae.respice terrifici scelerata sacraria Ditis,cui cadit infausta fusus gladiator harena, 380heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?quid pulvis caveae semper funebris, et illaamphitheatralis spectacula tristia pompae? 385nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas (v.1.p.380)accipit inferias placatus crimine sacro,hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istisarbiter obscuri placidus requiescit Averni.nonne pudet regem populum sceptrisque potentem 390talia pro patriae censere litanda salute,religionis opem subternis poscere ab antris?evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministruminteritus, speciosa hominum cui funera donet.incassum arguere iam Taurica sacra solemus: 395funditur humanus Latiari in munere sanguis,consessusque ille spectantum solvit ad aramPlutonis fera vota sui. quid sanctius araquae bibit egestum per mystica tela cruorem?anne fides dubia est tibi sub caligine caeca 400esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?ecce, deos manes cur infitiaris haberi?ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illicmarmora secta lego, quacumque Latina vetustoscustodit cineres densisque Salaria bustis. 405dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orciimperium verae ceu maiestatis adoras?en quibus inplicita squalebat regia summiimperii fractis maiorum ab origine sacris,cum princeps gemini bis victor caede tyranni 410pulchra triumphali respexit moenia vultu. (v.1.p.382)nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbemnoctis obumbratae caligine; turbidus aerarcebat liquidum septena ex arce serenum,ingemuit miserans et sic ait: exue tristes, 415fida parens, habitus! equidem praedivite cultuinlustrata cluis spoliisque insigne superbisattollis caput et multo circumfluis auro;sed nebulis propter volitantibus obsitus altiverticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas 420lux hebetat spissusque dies, et fumus ob orasubfusus rutilum frontis diadema retundit.obscuras video tibi circumferrier umbrascaeruleasque animas atque idola nigra volare,censeo sublimem tollas super aera vultum 425sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipseconstituit, cuius nutu dominaris et orbiimperitas et cuncta potens mortalia calcas.non decet ut submissa oculos regina caducum 430contemplere solum maiestatemque requirascirca humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.non patiar veteres teneas ut me duce nugas,ut cariosorum venereris monstra deorum.si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu 435percussus tenui; mollis si brattea gypsumtexerat, infido rarescit glutine sensim;si formam statuae lamnis conmisit aenislima terens, aut in partem cava membra gravatopondere curvantur, scabra aut aerugo peresam 440conficit effigiem crebroque foramine rumpit. (v.1.p.384)nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,nec deus oceanus, nec vis quae subter operta estinfernis triste ob meritum damnata tenebris,sed nec virtutes hominum deus aut animarum 445spirituumve vagae tenui sub imagine formae,absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,aut deus aerias volitans phantasma per auras,sint haec barbaricis gentilia numina pagis,quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum 450suaserit; horrificos quos prodigialia coguntcredere monstra deos, quos sanguinolentus edendimos iuvat, ut pinguis luco lanietur in altovictima visceribus multa inter vina vorandis.at te, quae domitis leges ac iura dedisti 455gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,armorum morumque feros mansuescere ritus,indignum ac miserum est in religione tenendahoc sapere, inmanes populi de more ferinoquod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur. 460seu nos procinctus maneat, seu pace quietasdictemus leges, seu debellata duorumcolla tyrannorum media calcemus in urbe,agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,in quibus effigies crucis aut gemmata refulget 465aut longis solido ex auro praefertur in hastis.hoc signo invictus transmissis Alpibus ultorservitium solvit miserabile Constantinus,cum te pestifera premeret Maxentius aula. (v.1.p.386)lugebas longo damnatos carcere centum, 470ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactaeintercepta gemens diroque satellite rapta inmersustenebris dura inter vincla luebat;aut si nupta torum regis conscendere iussacoeperat inpurum domini obiectare furorem, 475morte maritalis dabat indignatio poenas,plena puellarum patribus ergastula saeviprincipis; abducta genitor si virgine mussanstristius ingemuit, non ille inpune doloremprodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1 480testis Christicolae ducis adventantis ad urbemMulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannumpraecipitans, quanam victricia viderit armamaiestate regi, quod signum dextera vindexpraetulerit, quali radiarint stemmate pila. 485Christus purpureum gemmanti textus in aurosignabat labarum, clipeorum insignia Christusscripserat, ardebat summis crux addita cristis,ipse senatorum meminit clarissimus ordo,qui tunc concrete processit crine catenis 490squalens carcereis aut nexus conpede vasta,conplexusque pedes victoris ad inclyta flendoprocubuit vexilla iacens, tunc ille senatusmilitiae ultricis titulum Christique verendum (v.1.p.388)nomen adoravit, quod conlucebat in armis. 495ergo cave, egregium caput orbis, inania post haecprodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,atque experta Dei virtutem spernere veri.deponas iam festa velim pueritia, ritusridiculos tantoque indigna sacraria regno. 500marmora tabenti respergine tincta lavate,o proceres: liceat statuas consistere puras,artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostraeornamenta fuant 2 patriae, nec decolor ususin vitium versae monumenta coinquinet artis. 505talibus edictis urbs informata refugiterrores veteres et turbida ab ore vietonubila discussit, iam nobilitate parataaeternas temptare vias Christumque vocantemagnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum. 510tunc primum senio docilis sua saecula Romaerubuit; pudet exacti iam temporis, oditpraeteritos foedis cum religionibus annos,mox ubi, contiguos fossis muralibus agrossanguine iustorum innocuo maduisse recordans, 515invidiosa videt tumulorum millia circum,tristis iudicii mage paenitet ac dicioniseffrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.conpensare cupit taeterrima vulnera laesaeiustitiae sero obsequio veniaque petenda; 520ne tanto imperio maneat pietate repulsacrimen saevitiae, monstrata piacula quaerit, (v.1.p.390)inque fidem Christi pleno transfertur amore.laurea victoris Marii minus utilis urbi,cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham, 525nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellaecontulit extincto iusta inter vincla Cethego,quantum praecipuus nostro sub tempore princepsprospexit tribuitque boni. multos Catilinasille domo pepulit, non saeva incendia tectis 530aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabusinternoque hominum statui tormenta parantes.errabant hostes per templa, per atria passim,Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis 535moliti insidias intus serpente venenoconsuerant tacitis pestem miscere medullis.ergo triumphator latitante ex hoste togatusclara tropaea refert sine sanguine, remque Quiriniadsuescit supero pollere in saecula regno. 540denique nec metas statuit nec tempora ponit:imperium sine fine docet, ne Romula virtusiam sit anus, norit ne gloria parta senectam.exultare patres videas, pulcherrima mundilumina conciliumque senum gestire Catonum 545candidiore toga niveum pietatis amictumsumere et exuvias deponere pontificales.iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,ad sincera virum penetralia Nazareorum (v.1.p.392)atque ad apostolicos Evandria curia fontes, 550Anniadum suboles et pignera clara Proborum.fertur enim ante alios generosus Anicius urbisinlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,quin et Olybriaci generisque et nominis heres,adiectus fastis, palmata insignis abolla, 555martyris ante fores Bruti submittere fascesambit et Ausoniam Christo inclinare securem,non Paulinorum, non Bassorum dubitavitprompta fides dare se Christo stirpemque superbamgentis patriciae venturo attollere saeclo. 560iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,iure potestatis fultos et in arce senatuspraecipuos, simulacra deum iussisse revellicumque suis pariter lictoribus omnipotentisuppliciter Christo se consecrasse regendos? 565sescentas numerare domos de sanguine prisconobilium licet ad Christi signacula versasturpis ab idolii vasto emersisse profundo,si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;si formam patriae facit excellentior ordo, 570hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebisatque unum sapiunt plures simul et potiores,respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam: (v.1.p.394)vix pauca invenies gentilibus obsita nugisingenia, obtritos aegre retinentia cultus, 575et quibus exactas placeat servare tenebrassplendentemque die medio non cernere solem,posthinc ad populum converte oculos, quota pars estquae Iovis infectam sanie non despuat aram?omnis qui celsa scandit cenacula vulgus 580quique terit silicem variis discursibus atramet quem panis alit gradibus dispensus ab altis,aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes, 585unde sacrum referat regali chrismate signum.et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatamin leges transisse tuas omnique volentemcum populo et summis cum civibus ardua magniiam super astra poli terrenum extendere regnum? 590nec moveor quod pars hominum rarissima clausosnon aperit sub luce oculos et gressibus errat.quamlibet inlustres meritis et sanguine claripraemia virtutum titulis et honoribus auctiardua rettulerint fastorumque arce potiti 595annales proprio signarint nomine chartas,atque inter veteres cera numerentur et aere, (v.1.p.396)attamen in paucis, iam deficiente caterva,nec persona sita est patriae nec curia constat;et quodcumque fovent studii privata voluntas 600ac iam rara tenet, sed publica vota reclamantdissensu celebri trepidum damnantia murmur,si consulta patrum subsistere conscriptorumnon aliter licitum prisco sub tempore, quam siter centum sensisse senes legerentur in unum, 605servemus leges patrias: infirma minorisvox cedat numeri parvaque in parte silescat.aspice quam pleno subsellia nostra senatudecernant infame Iovis pulvinar et omneidolium longe purgata ex urbe fugandum. 610qua vocat egregii sententia principis, illuclibera cum pedibus tum corde frequentia transit,nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;ante oculos sic velle patet cunctique probatum,non iussum, sola capti ratione sequuntur. 615denique pro meritis terrestribus aequa rependensmunera sacricolis summos inpertit honoresdux bonus et certare sinit cum laude suorum,nec pago inplicitos per debita culmina mundiire viros prohibet, quoniam caelestia numquam 620terrenis solitum per iter gradientibus obstant.ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunalontulit auratumque togae donavit amictum,cuius religio tibi displicet, o pereuntum (v.1.p.398)adsertor divum, solus qui restituendos 625Vulcani Martisque dolos venerisque perorasSaturnique senis lapides Phoebique furores,Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,Isidis amissum semper plangentis Osirimmimica ridendaque suis sollemnia calvis, 630et quascumque solent Capitolia claudere larvas.O linguam miro verborum fonte fluentem,Romani decus eloquii, cui cedat et ipseTullius! has fundit dives facundia gemmas!os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro 635si mallet laudare Deum! cui sordida monstrapraetulit et liquidam temeravit crimine vocem,haud aliter quam, si rastris quis temptet eburniscaenosum versare solum, limoque madentesexcolere aureolis si forte ligonibus ulvas, 640splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.non vereor ne me nimium confidere quisquamarguat ingeniique putet luctamen inire,sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi; 645non ausim conferre pedem nec spicula tantaeindocilis fandi coniecta lacessere linguae.inlaesus maneat liber excellensque volumenobtineat partam dicendi fulmine famam,sed liceat tectum servare a vulnere pectus (v.1.p.400)650oppositaque volans iaculum depellere parma,nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,viribus infestis hostilique arte petita est,cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexiludere ventosas iactu pereunte sagittas? 655sed iam tempus iter longi cohibere libelli,ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.

LIBER 2

(v.1.p.400) [prooemium]

Simon, quem vocitant Petrum,summus discipulus Dei,lucis forte sub exitu,cum vesper croceus rubet,curvam vulserat ancoram 5captans flamina linteiset transnare volens fretum,nox ventum movet obviumfundo qui mare misceat,iactatam quatiat ratem. 10clamor nauticus aetheraplangens atque ululans feritcum stridore rudentium,nec quidquam suberat speimergendis prope naufragis, 15cum Christum procul aspicitpallens turba periculiscalcantem pedibus mare,ac si per solidam viamsiccum litus obambulet. (v.2.p.4)20Haec miracula ceterivectores pavidi stupent,solus non trepidus Petrusagnoscit Dominum politerraeque et maris invii, 25cuius omnipotentiae estplantis aequora subdere.tendit suppliciter manus,notum subsidium rogat.ast ille placide adnuens 30puppi ut desiliat iubet.iussis obsequitur Petrus,sed vestigia fluctibussummis tingere coeperatet lapsante gradu pedes 35pessum mergere lubricos.mortalem Deus increpatquod sit non stabili fidenec calcare fluentianec Christum valeat sequi. 40tum dextra famulum levatsistitque et docet ingreditergum per tumidum freti.sic me tuta silentiaegressum dubiis loquax 45infert lingua periculis,non, ut discipulum Petrum,fidentem et merito et fide,sed quem culpa frequens levemvolvat per freta naufragum. 50sum plane temerarius,qui noctis mihi consciusquam vitae in tenebris ago,puppem credere fluctibus (v.2.p.6)tanti non timeam viri; 55quo nunc nemo disertiorexultat, fremit, intonat,ventisque eloquii tumet:cui mersare facillimum esttractandae indocilem ratis, 60ni tu, Christe potens, manumdextro numine porrigas,facundi oris ut inpetusnon me fluctibus obruat,sed sensim gradiens vadis 65insistam fluitantibus.

(v.2.p.6) 2

Hactenus et veterum cunabula prima deorumet causas quibus error hebes conflatus in orbe estdiximus, et nostro Romam iam credere Christo;nunc obiecta legam, nunc dictis dicta refellam.unde igitur coepisse ferunt aut ex quibus orsum, 5quo mage sancta ducum corda inlice flecteret arte?armorum dominos vernantes flore iuventae,inter castra patris genitos, sub imagine avitaeductos, exempla domi congesta calentes,orator catus instigat, ceu classica belli 10clangeret, exacuitque animos et talia iactat:si vobis vel parta, viri, victoria cordi estvel parienda dehinc, templum dea virgo sacratumobtineat vobis regnantibus, ecquis amicushostibus hanc vestro sancte negat esse colendam 15imperio, cui semper adest, quod laudibus inplet? (v.2.p.8)haec ubi legatus, reddunt placidissima fratrumora ducum: scimus quam sit victoria dulcisfortibus, Ausoniae vir facundissime linguae,sed quibus illa modis, qua sit ratione vocanda . 20novimus; hac primum pueros pater imbuit arte,hanc genitore suo didicit puer ipse magistro,non aris, non farre molae victoria felixexorata venit: labor inpiger, aspera virtus,vis animi excellens, ardor, violentia, cura 25hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis,quae si defuerint bellantibus, aurea quamvismarmoreo in templo rutilas Victoria pinnasexplicet et multis surgat formata talentis,non aderit, versisque offensa videbitur hastis. 30quid, miles, propriis diffisus viribus aptasinrita femineae tibimet solacia formae?numquam pinnigeram legio ferrata puellamvidit, anhelantum regeret quae tela virorum,vincendi quaeris dominam? sua dextera cuique est, 35et Deus omnipotens, non pexo crine viragonec nudo suspensa pede strophioquc recinctanec tumidas fluitante sinu vestita papillas.aut vos pictorum docuit manus adsimulatisiure poetarum numen conponere monstris, 40aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacelloquod variis imitata notis ceraque liquenti (v.2.p.10)duceret in faciem, sociique poematis arteaucta coloratis auderet ludere fucis.sic unum sectantur iter, sic inania rerum 1 45somnia concipiunt et Homerus et acer Apelleset Numa, cognatumque volunt pigmenta, Camenae,idola, convaluit fallendi trina potestas.haec si non ita sunt, edatur, cur sacra vobisex tabulis cerisque poetica fabula praestat? 50cur Berecyntiacus perdit truncata sacerdosinguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin?cur etiam templo Triviae lucisque sacratiscornipedes arcentur equi, cum Musa pudicumraptarit iuvenem volucri per litora curru, 55idque etiam paries tibi versicolorus adumbret?desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandemres incorporeas simulatis fingere membris,desine terga hominis plumis obducere: frustrafertur avis mulier magnusque eadem dea vultur. 60vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum?suspende exuvias armis et sanguine captas, (v.2.p.12)congere caesorum victrix diademata regum,frange repulsorum foeda ornamenta deorum:tunc tibi non terris tantum victoria parta 65sed super astra etiam media servabitur aede.talia principibus dicta interfantibus illeprosequitur magnisque tubam concentibus inflat;allegat morem veterem, nil dulcius esseaffirmat solitis populosque hominesque teneri 70lege sua. sicut variae nascentibus, inquit,contingunt pueris animae, sic urbibus adferthora diesque suus, cum primum moenia surgunt,aut fatum aut genium, cuius moderamine regnent.addit et arcanum rerum verique latebras 75prosperitate aliqua deprendi posse secundiper documenta boni, si sint felicia quae quisexperiendo probet: cessisse parentibus omneidolium semper feliciter et pede dextro,enumerat longi vim temporis, excitat ipsam 80crinibus albentem niveis et fronte vietam,ore reposcentem querulo sua numina Romam.libera sum, liceat proprio mihi vivere more.ecquis erit, qui mille meos reprehenderit annos?uno omnes sub sole siti vegetamur eodem 85aere, communis cunctis viventibus aura.sed qui sit qualisque Deus, diversa secutiquaerimus atque viis longe distantibus unumimus ad occultum, suus est mos cuique genti, (v.2.p.14)per quod iter properans eat ad tam grande profundum. 90his» tam magnificis tantaque fluentibus arterespondit vel sola Fides doctissima primumpandere vestibulum verae ad penetralia sectae,nam cum divinis agimus de rebus et illum,qui vel principio caruit vel fine carebit 95quique chao anterior fuerit mundumque crearit,coniectare animo contendimus, exigua est vishumani ingenii tantoque angusta labori,quippe minor natura aciem si intendere temptetacrius ac penetrare Dei secreta supremi, 100quis dubitet victo fragilem lassescere visuvimque fatigatae mentis sub pectore parvoturbari invalidisque hebetem subcumbcre curis?sed facilis fidei via provocat omnipotentemcredere qui bona non tantum praesentia donat, 105sed ventura etiam longisque intermina saeclispromittit, ne totus eam resolutus inanein nihilum pereamque brevem post luminis usum.muneris auctorem 1 ipso de munere pendas:aeterna aeternus tribuit, mortalia confert 110mortalis, divina Deus, peritura caducus.omnia quae tempus peragit quaeque exitus aufertvilia sunt brevitate sui, nec digna perennilargitore, cui propria est opulentia numquamdesinere idque homini dare quod non desinat umquam. (v.2.p.16)115nam si corruptum corrumpendumve Deus quidpraestat habetque nihil quod sit pretiosius istis,pauper et infirmus et summo indignus honoreet non omnipotens sed inanis numinis umbra est.hac ratione Fides sapienter conicit, immo 120non dubitat verum esse Deum, qui quod sumus et quodvivimus inlaesum semper fore, si mereamur,nos sperare iubet. caelestia si placet, inquit,scandere, terrenas animo depellite curas,nam quantum subiecta situ tellus iacet infra 125dividiturque ab humo convexi regia caeli,tantum vestra meis distant mundana futuris,dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis.quidquid obire potest fugiatis censeo, quidquidnaturae ratione capit vitium atque senescit 130pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis,cuncta equidem quae gignit humus, quae continet, ipseprincipio institui nitidoque insignia mundoornamenta dedi speciosaque semina finxi.sed tamen esse modum volui parcisque fruenda 135moribus indulsi, quantum moribundus et aegercorporis ac vitae volucris sibi posceret usus;non ut captus homo studiis et inaniter ardensduceret omne bonum positum in dulcedine rerumet specie tenui quas currere tempore iussi; 140atque aevum statui, sub quo generosa probarempectora, ne torpens et non exercita virtusrobur enervatum gereret sine laude palaestrae. 1 (v.2.p.18)inlecebrosus enim sapor est et pestifer horum,quae, dum praetereunt, miro oblectamine mentes 145inplicitas vinctasque tenent, vincenda voluptas,elaqueanda animi constantia, ne retinaclismollibus ac lentis nexa et captiva prematur.luctandum summis conatibus, inter acerbasectandum virtutis iter, ne suavia fluxae 150condicionis amet, nimium ne congerat aurum,ne varios lapidum cupide spectare coloresambitiosa velit, ne se popularibus aurisostentet pulchroque inflata tumescat honore,ne natale solum, patrii ne iugera ruris 155tendat et externos animum diffundat in agros,et ne corporeis addicat sensibus omnequod vult aut quod agit, ne praeferat utile iusto,spemque in me omnem statuat numquam perituraquae dedero, longoque die mea dona trahenda. 160haec igitur spondente Deo quis fortis et acervirtutisque capax breve quidque perennibus in sepraetulerit? vel quis sapiens potiora putaritgaudia membrorum quam vivae praemia mentis?nonne hominem ac pecudem distantia separat una, 165quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt, ego contraspero quod extra aciem longum servatur in aevum?nam si tota mihi cum corpore vita peribitnec poterit superesse meum post funera quidquam,quis mihi regnator caeli, quis conditor orbis, 170quis Deus aut quae iam merito metuenda potestas?ibo per inpuros fervente libidine luxus, (v.2.p.20)incestabo toros, sacrum calcabo pudorem,infitiabor habens aliquod sine teste propinquidepositum, tenues avidus spoliabo clientes, 175longaevam perimam magico cantamine matrem(tardat anus dominum dilata morte secundum)nec formido malum, falluntur publica iura;lex armata sedet, sed nescit crimen opertum;aut, si res pateat, iudex corrumpitur auro. 180rara reos iusta percellit poena securi,sed quid ego haec meditor? revocat Deus ecce severamaiestate minax, negat interitura meorumper mortem monumenta operum. non occidet, inquit,interior qui spirat homo; luet ille perennc 185supplicium quod subiectos male rexerit artus,nec mihi difficile est liquidam circumdare flammisnaturam; quamvis perflabilis illa feraturmore noti, capiam tamen et tormenta adhibeboipse incorporeus ac spirituum sator unus. 190quin et corporibus parilis consortia poenaedecernam, possum quoniam renovare favillasantiquam in faciem, nec desperanda potestas:qui potui formare novum, reparabo peremptum.non desunt exempla meae virtutis in ipsis 195seminibus: natura docet revirescere cunctapost obitum, siccantur enim pereunte vigorequo vixere prius: tunc sicca et mortua sulcisaut foveis mandata latent et more sepulcriobruta de tumulis redivivo germine surgunt. (v.2.p.22)200numquid nosse potes, vel coniectare, quis istudtam sollers opifex struat aut quae vis agat intus?nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant.en ego gignendi Dominus ac restituendiquod periit Auxitque potens, arentia quaeque 205in veteres formas aut flore aut fronde reduco;idque ipsum quandoque homini facturus, inanisurgat ut ex cinere structuraque pristina constet,quae mihi pro meritis vel per tormenta rependatcrimina vel summae virtutis in arce coruscet 210non peritura dehinc quacumque in sorte manebit,interea, dum mixta viget substantia in unum,sit memor auctoris proprii, veneretur et oretartificem submissa suum. non condidit alterhalantis animae figmentum et corporis alter, 215nec bona praesentis vitae numerosa gubernantnumina; non alius segetes et spicea farrasubpeditat deus ast 1 alius dat musta racemispurpureumque gravi fundit de palmite sucum,ipse ego sum, virides oleas pinguescere bacis 220qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas,et qui Lucinas tribuo nascentibus horas,duplex lege mea per mutua foedera sexusgignere amat subolem generisque propagine gaudet;quem vos lascivis violatis amoribus ignem 225et stupra vestra deae veneris praetexitis umbra,unus ego elementa rego, nec mole laboris,ut miser infirmusve aliquis fragilisve, fatigor.lux inmensa mihi est et non resolubilis aetassensibus et vestris haud intellecta vetustas. (v.2.p.24)230inde ministeriis ad tot moderamina mundinon egeo, nec participes sociosve requiro,porro autem angelicas legiones, quas mea fecitdextera, nosse meum est, et quae natura creatissubsistat qualesque mihi serventur ad usus. 235tu me praeterito meditaris numina mille,quae simules parere meis virtutibus, ut meper varias partes minuas, cui nulla recidipars aut forma potest, quia sum substantia simplex,nec pars esse queo. solis divisio rebus 240conpositis factisque subest; me nemo creavit,ut scindi valeam cunctorum conditor unus.crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est.quare age, mortalis, soli mihi construe templum,meque unum venerare Deum. caementa remitto, 245et quae saxa Paros secat et quae Punica rupis,quae viridis Lacedaemon habet maculosaque Synna;nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum,templum mentis amo, non marmoris: aurea in illofundamenta manent fidei; structura nivali 250consurgit pietate nitens, tegit ardua culmeniustitia, interius spargit sola picta rubentiflore pudicitiae pudor almus et atria servat,haec domus apta mihi est, haec me pulcherrima sedesaccipit, aeterno caelestique hospite digna. 255nec novus hic locus est; fluxit mea gloria in artuset lux vera Dei. Deus inlustravit alumnammateriem, corpusque parens habitabile fecit (v.2.p.26)ipse sibi, placito ut posset requiescere templo,condideram perfectum hominem; spectare superna 260mandaram totis conversum sensibus in merecto habitu celsoque situ et sublime tuentem;sed despexit humum seque inclinavit ad orbisdivitias pepulitque meum de pectore numen,restituendus erat mihimet; summissus in illum 265Spiritus ipse meus descendit et edita limoviscera divinis virtutibus informavit,iamque hominem adsumptum summus Deus in deitatemtranstulit ac nostro docuit recalescere cultu.scire velim praecepta Patris quibus auribus haec tu 270accipias, Italae censor doctissime gentis.an veterem tantum morem ratione relictaeligis et dici id patitur sapientis acumeningeniumque viri? potior mihi pristinus est mosquam via iustitiae, pietas quam prodita caelo, 275quamque fides veri, rectae quam regula sectae.si, quidquid rudibus mundi nascentis in annismos habuit, sancte colere ac servare necesse est,omne revolvamus sua per vestigia saeclumusque ad principium, placeat damnare gradatim 280quidquid posterius successor repperit usus.orbe novo nulli subigebant arva coloni:quid sibi aratra volunt? quid cura superflua rastri?ilignis melius saturatur glandibus alvus,primi homines cuneis scindebant fissile lignum: (v.2.p.28)285decoquat in massam fervens strictura securesrursus et ad proprium restillet vena metallum.induvias caesae pecudes et frigida parvaspraebebat spelunca domos: redeamus ad antra,pellibus insutis hirtos sumamus amictus. 290inmanes quondam populi feritate subactaedomiti iam triste fremant iterumque ferinosin mores redeant atque ad sua prisca recurrant.praecipitet Scythica iuvenis pietate vietumvotivo de ponte patrem (sic mos fuit olim), 295caedibus infantum fument Saturnia sacraflebilibusque truces resonent vagitibus arae.ipsa casas fragili texat gens Romula culmo:sic tradunt habitasse Remum, regalia faenofulcra supersternant aut pelle Libystidis ursae 300conpositam chlamydem villoso corpore gestent.talia Trinacrius ductor vel Tuscus habebant.Roma antiqua sibi non constat versa per aevum (v.2.p.30)et mutata sacris, ornatu, legibus, armis.multa colit quae non coluit sub rege Quirino; 305instituit quaedam melius, nonnulla refugit,et morem variare suum non destitit, et quaepridem condiderat iura in contraria vertit.quid mihi tu ritus solitos, Romane senator,obiectas cum scita patrum populique frequenter 310instabilis placiti sententia nexa novarit?nunc etiam quotiens solitis decedere prodestpraeteritosque habitus cultu damnare recenti,gaudemus conpertum aliquid tandemque retectum,quod latuit; tardis semper processibus aucta 315crescit vita hominis et longo proficit usu.sic aevi mortalis habet se mobilis ordo,sic variat natura vices: infantia repit,infirmus titubat pueri gressusque animusque,sanguine praecalido fervet nervosa iuventa, 320mox stabilita venit maturi roboris aetas;ultima consiliis melior, sed viribus aegra,corpore subcumbit mentem purgata senectus.his genus humanum per dissona tempora duxitcurriculis aevum mutabile, sic hebes inter 325primitias mersumque solo ceu quadrupes egit; 1mox tenerum docili ingenio iamque artibus aptumnoscendis varia rerum novitate politum est;inde tumens vitiis calidos adolevit in annos, 330donec decocto solidaret robore vires. (v.2.p.32)tempus adest ut iam sapiat divina, serenaementis consilio vivacius abdita sollersquaerere et aeternae tandem invigilare saluti,quamquam, si tantus amor est et cura vetusti 335moris et a prisco placet haud discedere ritu,exstat in antiquis exemplum nobile libris,iam tunc diluvii sub tempore vel prius uniinservisse Deo gentem quae prima recentesincoluit terras vacuoque habitavit in orbe; 340unde genus ducit nostrae porrecta propagostirpis et indigenae pietatis iura reformat,sed quia Romanis loquimur de cultibus, ipsumsanguinis Hectorei populum probo tempore longonon multos coluisse deos rarisque sacellis 345contentum paucas posuisse in collibus aras.innumeros post deinde deos virtute subactisurbibus et claris peperit sibi Roma triumphis;inter fumantes templorum armata ruinasdextera victoris simulacra hostilia cepit 350et captiva domum venerans ceu numina vexit,hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi,illud ab incensis in praedam sumpsit Athenis,quasdam victa dedit capitis Cleopatra caninieffigies, quasdam domitis Hammonis harenis 355Syrtica cornutas facies habuere tropaea.Roma triumphantis quotiens ducis inclyta currumplausibus excepit, totiens altaria divumaddidit et spoliis sibimet nova numina fecit —numina, quae patriis cum moenibus eruta nullum (v.2.p.34)360praesidium potuere suis adferre sacellis!cernis ut antiqui semper vestigia morisgressibus incertis varie titubasse probenturadsciscendo deos maioribus inconpertos,seque peregrina sub religione dicasse, 365nec ritus servasse suos? quodcumque sacrorum estexulat externumque inimicam venit in urbem,frustra igitur solitis, prava observatio, inhaeres:non est mos patrius, quem diligis, inproba, non est.sed sollers orator ait fataliter urbem 370sortitam quonam genio proprium exigat aevum.cunctis nam populis seu moenibus inditur, inquit,aut fatum aut genius nostrarum more animarum,quae sub disparili subeunt nova corpora sorte.iam primum qui sit genius vel qui status illi 375conpetat ignoro, quid possit et unde oriatur,spiritus informis sine corpore formave et ullasit species, et quid sapiat, quae munera curet,contra animas hominum venis vitalibus intus (v.2.p.36)sic interfusas intellego, sanguis ut ex his 380accipiat motumque levem tenerumque vaporem,unde pererratis vegetet praecordia membris,frigida succcndat, riget arida, dura relaxet.sic hominis vitam sibi temperat atque gubernatvivida mens, quam tu ficto conponere temptas 385murorum 1 genio, qui nusquam est nec fuit umquam,quin et corporibus versat mens viva regendissummum consilium, fida ut tutacula nudisinvalidisque paret, metuenda pericula vitet,utile prospiciat, varias agitetur ad artes, 390consultet cui se domino submittat et orbisquem putet auctorem, quem rerum summa sequatur,at tuus hic urbis genius, dicas volo, quandocoepit adhuc parvae primum se infundere Romae?fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis 395infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos?an cum vulturibus volitans ignota per aurasumbra repentinam traxit de nube figuram?culminibus summis sedet, an penetralia servat?instituit mores et iura forensia condit, 400an castrorum etiam fossis intervenit, acrescogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem?quae quis non videat sapientum digna cachinno?fingamus tamen esse aliquam, quae talia curet,umbram sive animam, per quam respublica fatum (v.2.p.38)405hauserit et calidis animetur tota medullis.cur non haec eadem de religione colendaconsultat? cur non suspectat libera caelum?cur sibi praescriptum non commutabile fatumut captiva putat? genesis cur vincula fingit? 410cui iam nolle licet quod tunc voluisse licebat,erroresque abolere suos ac flectere sensus.sic septingentis erravit circiter annislubricaque et semper dubitans quae forma placeretimperii, quae regnandi foret aequa potestas. 415regius exortam iam tunc habuit status urbemnon sine grandaevis curarum in parte locatis.mox proceres de stirpe senum tractasse videmus .clavum consilii; plebeias inde catervasconlatas patribus mixtim dicionibus aequis 420imperitasse diu belloque et pace regendis.consule nobilitas viguit, plebs fisa tribuno est.displicet hic subito status et bis quina creantursummorum procerum fastigia, quos duodenicircumstant fasces simul et sua quemque securis. 425rursus se geminis reddit ductoribus omnispublica res et consulibus dat condere fastos.ultima sanguineus turbavit saecla triumvir. (v.2.p.40)fluctibus his olim fatum geniusve animusvepublicus erravit; tandem deprendere rectum 430doctus iter caput augustum diademate cinxitappellans patrem patriae, populi atque senatusrectorem, qui militiae sit ductor et idemdictator censorque bonus morumque magister,tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum. 435quod si tot rerum gradibus totiens variatisconsiliis aegre tandem pervenit ad illudquod probet ac sancto reverentia publica servetfoedere, quid dubitat divina agnoscere iuraignorata prius sibimet tandemque refecta? 440gratemur, iam non dubitat; nam subdita Christoservit Roma Deo cultus exosa priores.Romam dico viros, quos mentem credimus urbis,non genium, cuius frustra simulatur imago,quamquam cur genium Romae mihi fingitis unum, 445cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatisadsignare suos genios perque omnia membraurbis perque locos geniorum milia multafingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra?restat ut et fatum similis dementia cunctis 450aedibus inponat, paries ut quisque sub astrofundatus structusque suo, qua sorte maneret,quando autem rueret, primis acceperit horis,adscribunt saxis Lachesis male fortia fila,tectorumque trabes fusis pendere rotatis (v.2.p.42)455credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis,ceu distet cuius stellae sit fraxinus ortueruta, quae summum conscenderet ardua culmen,denique nulla hominum res est, nulla actio mundi,cui non fatalem memorent incumbere sortem. 460quae quia constituunt, dicant cur condita sit lexbis sex in tabulis aut cur rubrica minetur,quae prohibet peccare reos, quos ferrea fatacogunt ad facinus et inevitabile mergunt.quin et velle adigunt pravum insinuantia votum, 465ne liceat miseris vetitum committere nolle.cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum,aspera nil meritos poenis plectentia iura;antrum carcereum dissolvite, corpora sub quoagminis innocui fato peccante tenetis. 470nemo nocens, si fata regunt quod vivitur ac fit:immo nocens quicumque volens quod non licet audet,alterutrum quia velle suum est nec fata reatuminponunt homini, sed fit reus ipse suoptearbitrio, placitumque nefas et facta rependit 475inpia suppliciis merito non sorte peremptus.quisque putat fato esse locum, sciat omniparentemnosse Deum nulli vetitum fatalibus astris,nec mathesis praescripto aliquo pia vota repelli.spirat enim maiora animus seque altius effert 480sideribus transitque vias et nubila fati, (v.2.p.44)et momenta premit pedibus, quaecumque putanturfigere propositam natali tempore sortem,huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes:lux inmensa vocat, factorem noscite vestrum! 485libera secta patet: nil sunt fatalia: vel sisunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo.sed multi duxere dei per prospera Romam,quos colit ob meritum magnis donata triumphis,ergo age, bellatrix, quae vis subiecerit, ede, 490Europam Libyamque tibi; dic nomina divum.Iuppiter ut Cretae domineris, Pallas ut Argis,Cynthius ut Delphis, tribuerunt omine dextro.Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit,venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum, 495destituit Thebas Bromius, concessit et ipsaIuno suos Phrygiis servire nepotibus Afros,et quam subiectis dominam dea gentibus esse,si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetqueiussit Romuleis addictam vivere frenis. 500perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes,destructaeque iacent ipsis prodentibus arae? (v.2.p.46)o pietas, o sancta fides! traduxit alumnosmaiestas infida locos, et creditur istisnuminibus quae transfugio meruere sacrari! 505an voluit servare suos luctataque multumreligio infestas temptavit pellere turmasRomanis obnixa globis, sed fortior illamvirtus luctifico camporum in pulvere fregit?immo ita est, armis et viribus indiga veri 510victa superstitio est et inanem gloria fugit.sed nec difficilis fuit aut satis ardua gentinatae ad procinctus victoria frangere inertesmolliaque omnigenum colla inclinare deorum.num cum Dictaeis bellum Corybantibus asper 515Samnitis Marsusque levi sudore gerebat?num mastigophoris oleoque et gymnadis arteunctis pugilibus miles pugnabat Etruscus?nec petaso insignis poterat Lacedaemone captaMercurius servare suas de clade palaestras. 520Appenninicolam peditem Cybeleius hostiscongressu excipiens Asiam defendere et Idamqui potuit cogente acies in proelia Gallo?Idalias nisi forte rosas, laurum citharoedivatis, silvicolae calamos arcumque puellae 525dedere servitio calcataque sacra domaredifficilis operis fuit inmensique laboris. (v.2.p.48)fluctibus Actiacis signum symphonia belliAegypto dederat, clangebat bucina contra.institerant tenues cumbae fragilesque phaseli 530inter turritas Memphitica rostra Liburnas:nil potuit Serapis deus et latrator Anubis.stirpis Iuleae ductore exercitus ardenspraevaluit, gelido quem miserat Algidus axe.non armata Venus, non tunc clipeata Minerva 535venere auxilio, non divum degener ordoet patria extorris Romanis adfuit armis,victus et ipse prius inimica nec agmina iuvit,si tamen antiquum norat retinere dolorem.sed dicis legisse deos ubi sanctior usus 540templorum cultu celebri sine fine maneret,Aeneadumque ultro victricia signa virorumregis amore Numae nullo cogente secutos.num Diomedis item tentoria et acris Ulixicastra volens Pallas caesis custodibus arcis 545legit, ubi umenti sudaret maesta sigillo? (v.2.p.50)aut quotiens ductor Macetum fortissimus altostemplorum cineres victis cumulavit Amyclis,optarunt praedis domini se numina captamisceri Assyriaeque vehi Babylonis ad arcem? 550non fero Romanum nomen sudataque bellaet titulos tanto quaesitos sanguine carpi,detrahit invictis legionibus et sua Romaepraemia deminuit, qui, quidquid fortiter actum est,adscribit veneri, palmam victoribus aufert. 555frustra igitur currus summo miramur in arcuquadriiugos stantesque duces in curribus altisFabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos,sub pedibusque ducum captivos poplite flexoad iuga depressos manibusque in terga retortis 560et suspensa gravi telorum fragmina trunco,si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, MithridatemFlora, Matuta, Ceres et Larentina subegit.his tamen auspicibus successus dextra dederuntomina laetificos et felix adfuit ales. 565quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum (v.2.p.52)corvus Apollineus pinna vel gutture iuvit?sed tamen hic corvus cur defuit exitialiforte die, infaustas tegerent cum funera Cannasoppeteretque super congesta cadavera consul? 570cur Cremerae in campis cornice vel oscine parranemo deum monuit perituros Marte sinistrotercentum Fabios vix stirpe superstite in uno?nullane tristificis Tritonia noctua Carrhisadvolitans praesto esse deam praenuntia Crasso 575prodidit, aut Paphiam niveae vexere columbae,cuius inauratum tremeret gens Persica limbum?sed video quae te moveant exempla vetustaevirtutis: dicis domitum terraque mariqueorbem, res laetas et prospera quaeque retexis, 580mille triumphorum memoras ex ordine pompasductaque per mediam spoliorum fercula Romam,vis dicam quae causa tuos, Romane, laboresin tantum extulerit, quis gloria fotibus auctasic cluat inpositis ut mundum frenet habenis? 585discordes linguis populos et dissona culturegna volens sociare Deus subiungier uniimperio, quidquid tractabile moribus esset, (v.2.p.54)concordique iugo retinacula mollia ferreconstituit, quo corda hominum coniuncta teneret 590religionis amor; nec enim fit copula Christodigna, nisi inplicitas societ mens unica gentes.sola Deum novit concordia, sola benignumrite colit tranquilla Patrem: placidissimus illumfoederis humani consensus prosperat orbi, 595seditione fugat, saevis exasperat armis,munere pacis alit, retinet pietate quieta.omnibus in terris quas continet occidualisoceanus roseoque Aurora inluminat ortu,miscebat Bellona furens mortalia cuncta 600armabatque feras in vulnera mutua dextras.hanc frenaturus rabiem Deus undique gentesinclinare caput docuit sub legibus isdemRomanosque omnes fieri, quos Rhenus et Hister,quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Hiberus, 605corniger Hesperidum quos interlabitur et quosGanges alit tepidique lavant septem ostia Nili.ius fecit commune pares et nomine eodemnexuit et domitos fraterna in vincla redegit.vivitur omnigenis in partibus haud secus ac si 610cives congenitos concludat moenibus unisurbs patria atque omnes lare conciliemur avito.distantes regione plagae divisaque pontolitora conveniunt nunc per vadimonia ad unumet commune forum, nunc per commercia et artes 615ad coetum celebrem, nunc per genialia fulcraexterni ad ius conubii; nam sanguine mixto (v.2.p.56)texitur alternis ex gentibus una propago.hoc actum est tantis successibus atque triumphisRomani imperii: Christo iam tunc venienti, 620crede, parata via est, quam dudum publica nostraepacis amicitia struxit moderamine Romae.nam locus esse Deo quis posset in orbe ferocipectoribusque hominum discordibus et sua iuradissimili ratione tuentibus, ut fuit olim? 625sic inconpositos humano in pectore sensusdisiunctasque animi turbato foedere partesnec liquida invisit sapientia nec Deus intrat.at si mentis apex regnandi iure potituspugnacis stomachi pulsus fibrasque rebelles 630frenet et omne iecur ratione coerceat una,fit stabilis vitae status, et sententia certahaurit corde Deum domino et subiungitur uni.en ades, Omnipotens, concordibus influe terris:iam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu 635pax et Roma tenent, capita haec et culmina rerumesse iubes, nec Roma tibi sine pace probatur,et pax ut placeat facit excellentia Romae,quae motus varios simul et dicione coercetet terrore premit; nec enim spoliata prioris 640robore virtutis senuit nec saecula sensit,nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis,nec tam degeneri venerandis supplicat ore (v.2.p.58)principibus, quam vult praenobilis ille senatororandi arte potens et callida fingere doctus 645mentitumque gravis personae inducere pondus,ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato,grande aliquod cuius per hiatum crimen anhelet.si vocem simulare licet, nempe aptior istavox Romae est, quam nunc eius sub nomine promam. 650quae quia turpe putat templorum flere repulsamaegidaque in dubiis pro se pugnasse periclisdicere seque gravem senio inclinante fateri,ductores conplexa suos sic laeta profatur:O clari salvete duces, generosa propago 655principis invicti, sub quo senium omne renascensdeposui vidique meam flavescere rursuscanitiem: nam cum mortalia cuncta vetustasinminuat, mihi longa dies aliud parit aevum,quae vivendo diu didici contemnere finem. 660nunc, nunc iusta meis reverentia conpetit annis,nunc merito dicor venerabilis et caput orbis,cum galeam sub fronde oleae cristasque rubentesconcutio viridi velans fera cingula sertoatque armata Deum sine crimine caedis adoro. 665crimen enim, piget heu, crimen persuaserat atroxIuppiter, ut sacro iustorum sanguine tinctaadsuetum bellis scelerarem funere ferrum,illius instinctu primus Nero matre peremptasanguinem apostolicum bibit ac me strage piorum 670polluit et proprium facinus mihi saevus inussit. (v.2.p.60)post hunc et Decius iugulis bacchatus apertisinsanam pavit rabiem; mox et sitis arsitmultorum similis, per vulnera tristia flagransextrahere insignes animas ac ludere poenis 675undantesque meum in gremium defundere morteset sub iure fori non noxia colla secare.hac me labe ream modo tempora vestra piarunt.vivo pie vobis auctoribus, inpia pridemarte Iovis, fateor; quid enim non ille cruentum 680tradidit? aut quid mite sibi placidumve poposcit?qui, dum praemetuit cultus inolescere Christi,saeviit ac miserum foedavit sanguine saeclum.et sunt qui nobis bella exprobrare sinistranon dubitent, postquam templorum sprevimus aras, 685adfirmentque Libyn Collinae a cardine portaeHannibalem Iovis imperio Martisque repulsum,victores Senonas Capitoli ex arce fugatoscum super e celso pugnarent numina saxo!qui mihi praeteritam cladem veteresque dolores 690inculcant iterum, videant me tempore vestroiam nil tale pati: nullus mea barbarus hostiscuspide claustra quatit, non armis, veste comisqueignotus capta passim vagus errat in urbetransalpina meam rapiens in vincula pubem. (v.2.p.62)695temptavit Geticus nuper delere tyrannusItaliam patrio veniens iuratus ab Histrohas arces aequare solo, tecta aurea flammissolvere, mastrucis proceres vestire togatos;iamque ruens Venetos turmis protriverat agros 700et Ligurum vastarat opes et amoena profundirura Padi Tuscumque solum victo amne premebat,depulit hos nimbos equitum non pervigil anser,proditor occulti tenebrosa nocte pericli,sed vis cruda virum perfractaque congredientum 705pro patria et pulchram per vulnera quaerere laudem,numquid et ille dies Iove contulit auspice tantumvirtutis pretium? dux agminis imperiiqueChristipotens nobis iuvenis fuit, et comes eius 710atque parens Stilicho, Deus unus Christus utrique,huius adoratis altaribus et cruce frontiinscripta cecinere tubae: prima hasta draconespraecurrit, quae Christi apicem sublimior effert.illic ter denis gens exitiabilis annis 715Pannoniae poenas tandem deleta pependit. (v.2.p.64)corpora famosis olim ditata rapinisin cumulos congesta iacent; mirabere seris,posteritas, saeclis inhumata cadavera late,quae Pollentinos texerunt ossibus agros. 720si potui manibus Gallorum excisa levarede cinerum squalore caput, redeunte Camillosigna renidenti fumans si fronte recepi,si potui miseras sertis redimire ruinaset male pendentes lauro praecingere turres, 725quo te suscipiam gremio, fortissime princeps?quos spargam flores? quibus insertabo coronisatria? quae festis suspendam pallia portis,inmunis tanti belli ac te stante sub armislibera et aure tenus Geticos experta tumultus? 730scande triumphalem currum, spoliisque receptishuc Christo comitante veni. date, vincula demamcaptivis gregibus; manicas deponite longotritas servitio, matrum iuvenumque catervae.dediscat servire senex laris exul aviti, 735discat et ad patrium limen genetrice reversaingenuum se nosse puer. timor omnis abesto;vicimus, exultare libet, quid tale repulsoPoenorum quondam duce contigit? ille petitaepostquam perculerat tremefacta repagula portae, 740Baianis resolutus aquis durissima luxu (v.2.p.66)robora destituit ferrumque libidine fregit.at noster Stilicho congressus comminus ipsaex acie ferrata virum dare terga coegit.hic Christus nobis Deus adfuit et mera virtus, 745illic lascivum, Campania fertilis, hostemdeliciae vicere tuae; non Iuppiter acremprotexit Fabium, sed iuvit amoena Tarentus,quae dedit inlecebris domitum calcare tyrannum.his ego pro meritis quae praemia digna rependam, 750non habeo: membra statuis effingere vile est;virtutem nil vile decet; nam vile, quod aetaseripit: aera cadunt aut fulvum defluit aurumaut candor perit argenti si defuit usus,et fuscata situ corrumpit vena colorem. 755viva tibi, princeps, debetur gloria, vivumvirtutis pretium decus inmortale secuto.regnator mundi Christo sociabere in aevum,quo ductore meum trahis ad caelestia regnum.nil te permoveat magni vox rhetoris, oro, 760qui sub legati specie sacra mortua ploransingenii telis et fandi viribus audet,heu, nostram temptare fidem nec te videt ac medevotos, Auguste, Deo, cui sordida templaclausimus et madidas sanie deiecimus aras. (v.2.p.68)765unus nostra regat servetque palatia Christus;ne quis Romuleas daemon iam noverit arces,sed soli pacis Domino mea serviat aula.sic adfata pios Roma exoravit alumnosspernere legatum non admittenda petentem, 770legatum Iovis ex adytis ab haruspice missum,at non a patria; patriae sua gloria Christus,persistit tamen adfirmans iter esse viandimultifidum variumque, Deus cum quaeritur unus;hinc alios, ast inde alios properare seorsum, 775quemque per anfractus proprios; sed conpeta eodemfine coartari simul et concurrere in unum;quin etiam caelum atque solum, ventos, mare, nubesomnibus in commune dari, vel qui colimus te,Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis. 780non nego communem cunctis viventibus usumaeris, astrorum, pelagi, telluris et imbris.immo etiam iniustus pariter iustusque sub unoaxe habitant, unas capit inpius et pius auras,castus et incestus, meretrix et nupta, nec alter 785ore sacerdotis quam myrmillonis anhelat ispiritus, aerio vitam qui temperat haustu. Inubis verna pluit zephyro inpellente, sed aeque Ifuris et innocui fecundat rura coloni.gurgitis aestivi sic pura fluenta viator, 790ut latro, fessus adit; sic piratis mare servitut mercatori, nec fluctus secius hostiobsequitur, quam cum licitae fert transtra carinae.ergo capax utriusque rei natura creandisse praebet populis, nec habet discernere dispar (v.2.p.70)795viventum meritum, quos tantum pascere iussa est.servit enim mundus, non iudicat; hoc sibi summusnaturae Dominus praescripta in tempora servat,nune adsunt homini data munera legibus isdemquis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat, 800velivolum ratibus mare finditur, influit imber,aura volat tenuis, vegetatur mobilis aer,et res naturae fit publica promptaque cunctis,dum servant elementa suum famulantia cursum,sic probus atque reus capitalis criminis isdem 805sideribus facilisque poli bonitate fruuntur.vivere commune est, sed non commune mereri,denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus,Gaetulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaula,una omnes gradiuntur humo, caelum omnibus unum, 810est, ' unus et oceanus, nostrum qui continet orbem.addo aliud: nostros potant animalia fontes;ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris,spurca suis nostro amne natat, nostra intrat et ipsosaura canes animatque levi fera corpora flatu. 815sed tantum distant Romana et barbara, quantumquadrupes abiuneta est bipedi vel muta loquenti;tantum 1 etiam qui rite Dei praecepta sequuntur,cultibus a stolidis et eorum erroribus absunt,non facit ergo pares in religione tenenda 820aeris et caeli communio; corpora tantum (v.2.p.72)gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat.nec refert, cuius generis cuiusve figuraeaut cuius meriti: modo sint ut corpora terraedita terrenis quibus est vigor ex elementis; 825artificis quia Patris opus discrimine nulloinfluit in medium nec avaro munere currit,ante datum quam primus homo sordesceret Adam. .nec vitio utentum restrictum deficit aut sesubtrahit indignis, nec foeda et turpia vitat. 830haud aliter solis radius, cum luminat omnesdiffuso splendore locos, ferit aurea tecta,sed ferit et nigro sordentia culmina fumo.intrat marmoribus Capitolia clara, sed intratcarceris et rimas et taetra foramina clausi 835stercoris et spurcam redolenti in fornice cellam.sed non illud erunt obscura ergastula, quod suntregia gemmato laquearia fulva metallo.nempe magis non illud erunt, qui numen in urnisquaerunt ac tumulis et larvas sanguine placant, 840quod sunt qui summum caeli Dominum veneranturiustitiamque litant et templum pectoris ornant.secretum sed grande nequit rationis opertaequaeri aliter quam si sparsis via multipliceturtramitibus, et centenos terat orbita calles 845quaesitura Deum variata indage latentem.longe aliud verum est; nam multa amba go viarumanfractus dubios habet et perplexius errat; (v.2.p.74)sola errore caret simplex via, nescia flectiin diverticulum, biviis nec pluribus anceps. 850Non tamen infitior duplex occurrere nobissemper iter, geminis mortalia partibus ire,cum dubitant quonam ferat ignorantia gressum,altera multifida est, at simplex altera et una;una Deum sequitur, divos colit altera plures, 855et tot sunt eius divortia quot templorumsigna, quot aereis volitant phantasmata monstris,aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi,inlicit aut alios ad Saturnalia festa,aut docet occultus quae sacra Diespiter infans 860inter tinnitus solvi sibi poscat aenos.iamque Lupercales ferulae nudique petunturdiscursus iuvenum; Megalesius hinc spado dirisincensus furiis caeca ad responsa vocatur,sunt qui quadriviis brevioribus ire parati 865vilia Niliacis venerantur holuscula in hortis,porrum et caepe deos inponere nubibus ausi,albaque et senapin 1 caeli super astra locare. (v.2.p.76)Isis enim et Serapis et grandi simia caudaet crocodilus idem quod Iuno, Laverna, Priapus. 870hos tu, Nile, colis, illos tu, Thybris, adoras:una superstitio est, quamvis non concolor error,hinc alia exoritur tenebrosis tecta frutectissemita, quam pecudes et muta animalia carpuntuaeque latent silvis: operitur nescia caeli 875mens hominum saevo vivens captiva tyranno,haec putat esse Deum nullum, namque omnia verticasibus, et nullo sub praeside saecla rotari.hoc iter haudquaquam magno discrimine distathisce viis quas vos teritis, qui numina multa 880et portenta deum summum numerosa putatis,simplicis ergo viae dux est Deus, ille per unamire iubet mortale genus, quam dirigit ipsesublimem dextro celsa ad fastigia clivo,prima viae facies inculta, subhorrida, tristis, 885difficilis, sed fine sui pulcherrima et amplispraedita divitiis et abundans luce perenni,et quae praeteritos possit pensare labores,multiplici dux daemon adest, qui parte sinistracentifidum confundit iter; trahit inde sophistas 890barbatos, trahit hinc opibus vel honore potentes;inlicit et volucrum linguis et haruspice fallit,instigat bacchantis anus ambage Sibyllae,involvit mathesi, magicas inpellit in artes, (v.2.p.78)omine sollicitat, capit augure, territat extis. 895cernis ut una via est multis anfractibus errans,talem passa ducem qui non sinat ire salutisad Dominum, sed mortis iter per devia monstrat,devia picta bonis brevibus, sed fine sub ipsotristia et in subitam praeceps inmersa Charybdem? 900ite procul, gentes! consortia nulla viarumsunt vobis cum plebe Dei; discedite longeet vestrum penetrate chaos, quo vos vocat illepraevius infernae perplexa per avia noctis!at nobis vitae Dominum quaerentibus unum 905lux iter est et clara dies et gratia simplex.spem sequimur gradimurque fide fruimurque futuris,ad quae non veniunt praesentis gaudia vitae,nec currunt pariter capta et capienda voluptas.ultima legati defleta dolore querella est 910Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsisvirginibus castisque choris alimenta negentur,Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes,hinc ait et steriles frugescere rarius agroset tristem saevire famem, totumque per orbem 915mortales pallere inopes ac panis egenos,quae tanta extiterit praesenti tempore tamque (v.2.p.80)invidiosa fames, quam Triptolemi Cererisquemoverit ira penu pro virginis ulciscendo,non memini nec tale aliquid vel fama susurrat. 920audio per Pharios Nilum discurrere camposmore suo viridisque sata stagnare Canopi.aut veniat sicco qui flumine nuntius adfertieiunam squalere siti sub pulvere Memphim.nec Pelusiacae limum sudare paludis. 925num fons arcano naturae tectus opertoaruit, et tenuem vix stillat vena liquorem?num refugus nostras odit praestringere ripasamnis et exustos cursum deflectit ad Indos?num tractu in medio bibulus vorat alveus undam 930fluminis et subito stagna absorbentur hiatu,ne sulcos operire vadis neve arida possintAegypti per plana trahi glebasque rigentesinfusis ad pingue lutum mollire fluentis,unde seges late crinitis fluctuet agris, 935densius et gravidis se vestiat aequor aristis?respice, num Libyci desistat ruris aratorfrumentis onerare rates et ad ostia Thybrismittere triticeos in pastum plebis acervos,numne Leontini sulcator solvere campi 940cesset frugiferas Lilybeo ex litore cumbas, (v.2.p.82)nec det vela fretis Romana nec horrea rumpatSardorum congesta vehens granaria classis.ergo piris mensas silvestribus inplet aratorPoenus et evulsas Siculus depascitur herbas, 945iamque Remi populo quernas Sardinia glandessubpeditat, iam coma cibus lapidosa Quintum?quis venit esuriens magni ad spectacula circi?quae regio gradibus vacuis ieiunia dirasustinet? aut quae Ianiculi mola muta quiescit? 950quantos quaeque ferat fructus provincia quamqueubere fecundo large fluat orbis opimus,indicio est annona, tuae quae publica plebi,Roma, datur tantaeque manus longa otia pascit.sit fortasse aliquis paulo infecundior annus: 955nil mirum nec in orbe novum, didicere prioresperpessi plerumque famem, si tabidus aersiccavit tenues ardenti sidere nubesnec vernas infudit aquas creberrimus imberfruge nova et viridi, si messis adulta priusquam 960conceptas tenero solidaret lacte medullas,adflatum calido sucum contraxit ab euroieiunosque tulit calamos atque inrita votaagricolae sterilis stipularum silva fefellit.his, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante 965subiacuit quam Palladium, quam Vesta penatessub lare Pergameo servarent igne reposto, (v.2.p.84)quam Priami genitor conductis moenia fabrisextrueret, quam virgo suas fundaret AthenasPallas; in his quoniam vestalis origo favillae 970urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta estsacraruntque focos aut Phryx aut Graius alumnos.antiquis elementa labant erroribus, ac delegitimo discussa modo plerumque ferunturin casus alios quam lex habet aut iter anni. 975nunc consumit edax segetem rubigo maligniaeris ex vitio, nunc culpam vere tepentipost zephyros gelidi glacies aquilonis inuritambustumque caput culmi fuligine tinguit;seminis aut teneri turgens dum germinat herba, 980continuis nimiisque perit constricta pruinisnec potis est tenuem telluri adfigere fibram;mox eiecta solo glacie sidente superfitnudaque subducto radix avellitur arvo.ancipites tribuli subeunt et carduus horrens; 985hos fert sicca sitis, hunc ebrius educat umor.temperies effusa minus vel plus agit istosterrarum morbos et mundum vulnerat aegrum.non aliter nostri corruptus corporis ususin vitium plerumque cadit nec in ordine recto 990perstat et excessu moderaminis adficit artus;unus enim status est mundique et corporis huiusquod gerimus; natura eadem sustentat utrumque.edita de nihilo crescunt, nihilumque futura (v.2.p.86)aut titubant morbis aut tempore victa senescunt, 995nec natura caret vitio, cui terminus instat.semper, crede, polus variis proventibus annostexuit: hos multa ditavit fruge fluentes,quosdam infelices astris damnavit iniquis,spe cassa et sterili curam frustratus agrestem. 1000sed si vestales ulciscitur ista puellaspestis, ab infido quae gignitur inproba mundo, .cur non Christicolum tantum populatur agellos,per quos virginibus vestris stata dona negantur?utimur et ruris reditu et ratione colendi, 1005exercere manum non paenitet: et lapis illicsi stetit, antiquus quem cingere sueverat errorfasceolis vel gallinae pulmone rogare,frangitur et nullis violatur Terminus extis,et quae fumificas arbor vittata lucernas 1010servabat, cadit ultrici succisa bipenni.nec tamen idcirco minor est aut fructus agelliaut tempestatis clementia laeta serenae,temperet aut pluvius qui culta novalia ventus.sed nec magno opus est frugi viventibus, et eum 1015maxima proveniunt non amplo in gaudia censusolvimur inque lucrum studio exultamus avaro.nam quibus aeternum spes informatur in aevum,omne bonum tenue est quod praesens ingerit aetas. (v.2.p.88)o felix nimium, sapiens et rusticus idem, 1020qui terras animumque colens inpendit utrisquecuram pervigilem, quales quos inbuit auctorChristus, et adsumptis dedit haec praecepta colonis:semina cum sulcis committitis, arva cavetedura lapillorum macie, ne decidat illic 1025quod seritur, primo quoniam praefertile germenluxuriat, suco mox deficiente sub aestusideris igniferi sitiens torretur et aret;neve in spinosos incurrant semina vepres,aspera nam segetem surgentem vincula texunt 1030ac fragiles calamos nodis rubus artat acutis;et ne iacta viae spargantur in aggere grana,haec avibus quia nuda patent passimque voranturinmundisque iacent foeda ad ludibria corvis.his Deus agricolam confirmat legibus; ille 1035ius caeleste Patris non summa intelligit aure,sed simul et cordis segetem disponit et agri,ne minus interno niteant praecordia cultuquam cum laeta suas ostentant iugera messes.extirpamus enim sentos de pectore vepres, 1040ne vitiosa necent germen vitale flagella,ne frugem segetemque animae spinosa maloruminpediat sentix scelerum peccamine crebro,glarea ne tenuis ieiunis siccet harenismarcentem sub corde fidem, ne pectoris aestus 1045flagret et effetis urat charismata venis,denique ne iecoris detrita in parte relinquatvilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus,deserat obscenisque avibus permittat edendam,et proiecta fides hosti sit praeda volucri. (v.2.p.90)1050talis nostrorum sollertia centiplicatosagrorum rediget fructus, quibus acrius instat,nec metuit ne congestum populetur acervumcurculio vel nigra cavis formica recondat.sunt et virginibus pulcherrima praemia nostris: 1055et pudor et sancto tectus velamine vultus,et privatus honos nec nota et publica forma,et rarae tenuesque epulae et mens sobria semper,lexque pudicitiae vitae cum fine peracta.hinc decies deni rediguntur in horrea fructus, 1060horrea nocturno non umquam obnoxia furi,nam caelum fur nullus adit, caelestia numquamfraude resignantur; fraus terris volvitur imis.quae nunc Vestalis sit virginitatis honestasdiscutiam, qua lege regat decus omne pudoris. 1065ac primum parvae teneris capiuntur in annis,ante voluntatis propriae quam libera secta,laude pudicitiae fervens et amore deorum,iusta maritandi condemnet 1 vincula sexus,captivus pudor ingratis addicitur aris, 1070nec contempta perit miseris sed adempta voluptascorporis intacti: non mens intacta tenetur,nec requies datur ulla toris, quibus innuba caecumvulnus et amissas suspirat femina taedas;tum quia non totum spes salva interficit ignem, (v.2.p.92)1075nam resides quandoque faces adolere licebitfestaque decrepitis obtendere flammea canis;tempore praescripto membra intemerata requirenstandem virgineam fastidit Vesta senectam.dum thalamis habilis tumuit vigor, inrita nullus 1080fecundavit amor materno viscera partu;nubit anus veterana sacro perfuncta labore,desertisque focis, quibus est famulata iuventas,transfert emeritas ad fulcra iugalia rugas,discit et in gelido nova nupta tepescere lecto. 1085interea dum torta vagos ligat infula crinesfatalesque adolet prunas innupta sacerdos,fertur per medias ut publica pompa plateaspilento residens molli, seque ore retectoinputat attonitae virgo spectabilis urbi. 1090inde ad consessum caveae pudor almus et experssanguinis it pietas hominum visura cruentoscongressus mortesque et vulnera vendita pastuspectatura sacris oculis, sedet illa verendisvittarum insignis phaleris fruiturque lanistis. 1095o tenerum mitemque animum! consurgit ad ictuset, quotiens victor ferrum iugulo inserit, illadelicias ait esse suas, pectusque iacentisvirgo modesta iubet converso pollice rumpi,ne lateat pars ulla animae vitalibus imis, (v.2.p.94)1100altius inpresso dum palpitat ense secutor.hoc illud meritum est, quod continuare ferunturexcubias Latii pro maiestate Palati,quod redimunt vitam populi procerumque salutem,perfundunt quia colla comis bene vel bene cingunt 1105tempora taeniolis et licia crinibus addunt,et quia subter humum lustrales testibus umbrisin flammam iugulant pecudes et murmura miscent?an quoniam podii meliore in parte sedentesspectant aeratam faciem quam crebra tridenti 1110inpacto quatiant hastilia, saucius et quamvulneribus patulis partem perfundat harenaecum fugit, et quanto vestigia sanguine signet?quod genus ut sceleris iam nesciat aurea Roma,te precor, Ausonii dux augustissime regni, 1115et tam triste sacrum iubeas, ut cetera, tolli.perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni,quem tibi supplendum Deus et genitoris amicaservavit pietas? solus ne praemia tantaevirtutis caperet, partem tibi, nate, reservo 1120dixit, et integrum decus intactumque reliquit.adripe dilatam tua, dux, in tempora famam, (v.2.p.96)quodque patri superest, successor laudis habeto.ille urbem vetuit taurorum sanguine tingui:tu mortes miserorum hominum prohibeto litari. 1125nullus in urbe cadat, cuius sit poena voluptas,nec sua virginitas oblectet caedibus ora.iam solis contenta feris infamis harenanulla cruentatis homicidia ludat in armis.sit devota Deo, sit tanto principe digna 1130et virtute potens et criminis inscia Roma,quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.