वधू
एकोत्तरशती
‘बेला ये पड़े एल, जल्के चल्।’पुरोनो सेइ सुरे के येन डाके दूरे—‘कोथा से छाया सखी, कोथा से जल!‘कोथा से बाँधा घाट, अशथतल!छिलाम आनमने एकेला गृहकोणे,‘के येन डाकिल रे ‘जल्के चल्’॥
‘कलसी लये काँखे, पथ से बाँका—बामेते माठ शुधु सदाइ करे धु धु,डाहिने बाँशबन हेलाये शाखा।दिघिर कालो जले साँझेर आलो झले,‘दुधारे घन बन छायाय-ढाका।गंभीर थिर नीरे भासिया याइ धीरे,‘पिक कुहरे तीरे अमियमाखा।
पथे आसिते फिरे, आँधार तरु शिरेसहसा देखि चाँद आकाशे आँका॥
अशथ उठियाछे प्राचीर टूटि,सेखाने छुटिताम सकाले उठि।शरते धरातल शिशिरे झलमल,करबी थोलो थोलो रयेछे फुटि।प्राचीर बेये बेये सबुजे फेले छेयेबेगुनि-फुले-भरा लतिका दुटि।फाटले दिये आँखि आड़ाले बसे थाकि,आँचल पदतले पड़ेछे लुटि॥
माठेर परे माठ, माठेर शेषेसुदूर ग्रामखानि आकाशे मेशे।एधारे पुरातन श्यामल ताल बनसघन सारि दिये दाँड़ाय घेंसे।बाँधेर जलरेखा झलसे, याय देखा,जटला करे तीरे राखाल एसे।
चलेछे पथखानि कोथाय नाहि जानि,के जाने कत शत नूतन देशे॥
हाय रे राजधानी पाषाण काया!विराट मुठितले चापिछे दृढ़बलेव्याकुल बालिकारे, नाहिको माया।कोथा से खोला माठ, उदार पथघाट,पाखिर गान कइ, बनेर छाया॥
के येन चारिदिके दाँड़िये आछे,खुलिते नारि मन शुनिबे पाछे।हेथाय बृथा काँदा, देयाले पेये बाधाकाँदन फिरे आसे आपन-काछे॥
आमार आँखि जल केह ना बोझे।अबाक हये सबे कारण खोँजे।'किछुते नाहि तोष, ए तो विषम दोष,ग्राम्य बालिकार स्वभाव ओ ये।
स्वजन प्रतिवेशी एत ये मेशोमेशिओ केन कोणे बसे नयन बोजे!'
केह वा देखे मुख, केह वा देह—केह वा भालो बले, बले ना केह।फुलेर मालागाछि बिकाते आसियाछि—परख करे सबे, करे ना स्नेह॥
सबार माझे आमि फिरि एकेला।केमन करे काटे साराटा बेला।इँटेर 'परे इँट, माझे मानुष-कीट—नाइको भालोबासा, नाइको खेला॥
कोथाय आछ तुमि कोथाय मा गो,केमने भुले तुइ आछिस हाँगो!उठिले नव शशी छादेर 'परे बसिआर कि रूपकथा बलिबि ना गो?हृदयवेनाय शून्य बिछानायबुझि मा, आँखिजले रजनी जाग!कुसुम तुलि लये प्रभाते शिवालयेप्रवासी तनयार कुशल माग॥
हेथाओ ओठे चाँद छादेर पारे,प्रवेश मागे आलो घरेर द्वारे।आमारे खुँजिते से फिरिछे देशे देशे,येन से भालोबेसे चाहे आमारे।निमेष-तरे ताइ आपना भुलिव्याकुल छुटे याइ दुयार खुलि।अमनि चारिधारे नयन उँकि मारे,शासन छुटे आसे झटिका तुलि॥
देबे ना भालोबासा, देबे ना आलो!सदाइ मने हय, आँधार छायामयदिघिर सेइ जल शीतल कालो,ताहारि कोले गिये मरण भालो।डाक लो डाक तोरा, बल् लो बल—'बेला ये पड़े एल, जल्के चल्।'कबे पड़िबे बेला, फुराबे सब खेला,निबाबे सब ज्वाला शीतल जल,जानिस यदि केह आमाय बल्॥२३ मई १८८८ 'मानसी'