Descartes à Élisabeth - La Haye, 6 juin 1647

René Descartes (1596–1650)

Correspondance avec Élisabeth

« À Madame Élizabeth, Princesse Palatine, etc., » sans date. Mais Descartes partit de La Haye le 7 juin (voir l’éclaircissement, p. 58). D’autre part, il avait reçu depuis deux jours (p. 59, l. 7-8) la lettre de Chanut, à laquelle il répondit le 6 juin (lettre précédente, p. 50). La présente lettre semble donc avoir été écrite également le 6. Elle n’est pas une réponse, point par point, à la lettre d’Élisabeth, CDLXXXVII, p. 46, ci-avant, que sans doute Descartes n’avait pas encore reçue.

Madame,

Paſſant par la Haye pour aller en France, puis que ie ne puis y auoir l’honneur de receuoir vos commandemens, & vous ſaire la reuerence, il me ſemble que ie ſuis obligé de tracer ces lignes, afin d’aſſurer voſtre Alteſſe que mon zele & ma deuotion ne changeront point, encore que ie change de terre. I’ay receu depuis deux iours vne lettre de Suede de Monſieur le Reſident de France qui eſt là, où il me propoſe vne queſtion de la part de la Reyne, à laquelle il m’a ſait connoiſtre en luy monſtrant ma réponſe à vne autre lettre qu’il m’auoit cy-deuant enuoyée. Et la façon dont il décrit cette Reyne, auec les diſcours qu’il raporte d’elle, me la font tellement eſtimer, qu’il me ſemble que vous ſeriez dignes de la conuerſation l’vne de l’autre ; & qu’il y en a ſi peu au reſte du monde qui en ſoient dignes, qu’il ne ſeroit pas mal-aiſé à voſtre Alteſſe de lier vne fort étroite amitié auec elle, & qu’outre le contentement d’eſprit que vous en auriez, cela pourroit eſtre à deſirer pour diuerſes conſiderations. I’auois écrit cy-deuant à ce mien amy Reſident en Suede, en répondant à vne lettre où il parloit d’elle, que ie ne trouuois pas incroyable ce qu’il m’en diſoit, à cauſe que l’honneur que i’auois de connoiſtre voſtre Alteſſe, m’auoit appris combien les perſonnes de grande naiſſance pouuoient ſurpaſſer les autres, &c. Mais ie ne me ſouuiens pas ſi c’eſt en la lettre qu’il lui a fait voir, ou bien en vne autre precedente ; & pour ce qu’il eſt vrayſemblable qu’il luy fera voir doreſnauant les lettres qu’il receura de moy, ie taſcheray touſiours d’y mettre quelque choſe qui luy donne ſuiet de ſouhaitter l’amitié de voſtre Alteſſe, ſi ce n’eſt que vous me le deffendiez.

On a ſait taire les Theologiens qui me vouloient nuire, mais en les flatant, & en ſe gardant de les offenſer le plus qu’on a pû, ce qu’on attribuë maintenant au tems ; mais i’ay peur que ce tems durera touſiours, & qu’on leur lairra prendre tant de pouuoir, qu’ils ſeront inſupportables *.

On acheue l’impreſſion de mes Principes en François ; & pource que c’eſt l’Epiſtre qu’on imprimera la derniere, i’en enuoye icy la copie à voſtre Alteſſe, afin que, s’il y a quelque choſe qui ne lui agrée pas, & qu’elle iuge deuoir eſtre mis autrement, il luy plaiſe me ſaire la faueur d’en auertir celuy qui ſera toute ſa vie, &c.

Page 60, 1. 22. — Voici, par contre, la façon dont Heereboord en use à leur égard, presque au lendemain de l’arrêt du 20 mai, le 1 juin 1647. L’histoire est racontée par Revius, en réponse à son adversaire, qui s’était vanté de son obéissance à l’arrêt des Curateurs.

« Addit jam adversarius : Ego quidem ab eo tempore, vestro decreto morem gessi, et sedulo operam dedi, ne Disputationem ullam pro aut contra Cartesium instituerem, aut sub meo præsidio disputandam permitterem, uti quidem ante à me ad ingenii exercitium fuerat factum. Hæc ille. Quibus adjicere cum oportuisset, nihil quoque se ab Aristotelica Philosophia alienum defendisse ; utrumque enim ei in decreto prohibetur. »

« Quam autem omni ex parte falsa sit hæc ejus gloriatio, è subjectis speciminibus apparebit. »

« Primum specimen obedientiæ Heereboortianæ nobis erit Disputatio quam Aprili mense tueri fuerat prohibitus. Ejus titulum in nihilo mutatum Academix valvis affixit, Kal. Jun. ventilandæ. Positiones ipsæ licet multum immutatæ essent, tamen et in Aristotelem arietabat vigesima sexta, et Cartesio velificabatur sexta super trigesimam. Annexa autem erant quæ sequuntur : »

« Reformatio Religionis initium duxit à reformatione Philosophia’. Quod ex variis magni Lutheri ad Johannem Langum, Georgium Spalatinum, Jodocum Isennacensem aliosque, datis litteris, annis 1516, 1517, 1518, liquet ; ac præsertim in quadam ad Isennacensem Epistola, ex monasterio Erfurdensi data, in qua hæc habentur verba : Ego simpliciter credo, quod impossibile sit Ecclesiam reformari posse, nisi Funditus Canones, Decretales, Scholastica Theologia Puntosopitia, ut nunc habentur, et Eradicentvr, et alia studia instituantur. »

« Sequentes Theses, à Martino Luthero præside in inclyta Heydelberga apud Augustinianos, 1518, 6. Kal. Maij disputatas, defendendas suscipimis. »

« Corollaria :

« 1. Qui sine periculo vult in Aristotele philosophari, necesse est, ut ante bene stultificetur in Christo. »

« 2. Postquam receptum est, tot esse formas substantiales quot composita, necessario et tot esse materias fueral recipiendum. »

« 3. Ex nulla re mundi aliquid fit necessario. Ex materia tamen necessario fit, quicquid fit naturaliter. »

« 4. Aristoteles male reprehendit ac ridet Platonicarum idearum meliorem sua Philosophiam. Hactenus Corollaria, »

« In quibus non inquiram, quo sensu prima ista dixerit Lutherus ; sed quid sibi per ea voluerit homo Cartesianarum partium, non est obscunrum nempe, non posse reformari Ecclesiam, nisi Philosophia qua in scholis viget eradicetur, et Cartesiana substituatur. Quod si verum est, sequitur nullam nos habere Ecclesiam vere reformatam, quum Cartesiana illa reformatio Philosophiæ in nullam adhuc Academiam aut Scholam sit introducta. Videt lector, quàm secure religio reformata ab iis qui ci nomen dederunt, homini Papista, ne quid pejus dicam, deridenda propinetur. Qualis autem Religionis reformatio è scriptis Cartesianis institui possit, ex hisce reformatoribus intelligere velim. Sane iis qui ea legunt, et quæ ad ea passim observamus expendunt, mira et popà futura illa reformatio videtur. »

« 2. Stultificandos nos in Christo, ut sine periculo in Aristotele versemur, non pessime dicitur. Neque quisquam est qui eum sequendum arbitretur in iis quæ, ut in homine ethnico, Christianæ fidei repugnant. Reliqua autem omnia ideo exibilare velle, insipientia est. Audi multo quàm te candidius de co judicantem Judæum Majemonidem. Is More Nevochim, part. 2, c. 22 : Quicquid, inquit, Aristoteles dixit vel scripsit de istis Entibus, quæ sunt sub sphæra lunæ usque ad centrum terræ, verissimum est ; neque discedet ab co, nisi forte is qui rem non intelligit, aut qui jam alias sententias imbibit, quas propugnare vult et defendere, quæque illum eo usque trahunt, ut illas etiam res negare ausit quæ oculis ipsis apparent (nota hoc). Quod vero attinet ca, quæ scripsit de iis, quæ sunt inde à sphæra lunæ sursum versus, illa sunt probabilia aliquo modo et vero similia, exceptis quibusdam ; præcipue vero illis, quæ scripsit de ordine Intelligentiarum, et quibusdam sententiis Deum spectantibus, quas ipse credit ; in quibus gravissimæ sunt absurditates, corruptionesque manifestæ et evidentes, quarumque nullam omnino demonstrationem afferre potest. Si hic non placet, non potes contemnere Jo. Chrysost. Magnenum, Democritica Philosophiæ (qua multis in rebus Cartesianæ gemella est, si non cadem) nuperum instauratorem ; is enim Democrit. Reviv. pag. 47, de variis philosophantium sextis locutus : Pro juventutis, inquit, institutione, satius est Aristotelem prælegere, quod ejus methodus et sensa omni sint exceptione majora, tum etiam quia meliori philosopho caremus, absumtis vetcrum libris, Platoneque, qui solus cum Aristotele supervixit, in scientia naturali valde parco, nec ordinato. Unde gravissimo omnium pene populorum consensu sancta et inviolabilis est in Academiis peripateticorum principis majestas, ut majori diligentia illi studeat juventus, quem à veteranis quibusque vident scrupulosissime coli. Modeste omnino et judiciose, nec pro genio sectæ Cartesianæ. »

« 3. Qui et in eo hic se prodit, quod Platonicas ideas contra Aristotelem sibi propugnandas sumit, ac illius hic meliorem quàm hujus philosophiam esse ait. Quasi vero vel minimum in hac controversia Aristotelis philosophia periclitetur. Qui siquid hic erraverit (ut multi putant) ; ejus error in eo tantum esse dicitur, quod mentem Platonis minus sit assecutus. Nam ideas co sensu quo ab Aristotele impugnantur, recte impugnari omnes fatentur. Quid ergo mentis fuisse corollarii auctori dicendum est, nisi ut quocunque modo Aristotelem suggillaret, atque ita decretum DD. Curatorum se vilipendere ostenderet ? »

« Hisce Thesibus excusis, affixis, quaquaversus dispersis, cum jam omnes tam generosa disputationi inhiarent, repente velut in alium (nec tamen alium) hominem mutatus, valvis Academiæ hoc programma affigit : »

« Uti Nobb. DD. Curatoribus visum fuit ne disputatio hæc superiori thesium facie haberctur, ita, ne sub hac posteriori ab ornatiss. Respondente immutata habeatur, placet D. Præsidi. »

« Atque ita secunda vice in spongiam incubuit hic Ajax, Heereboortius autem primum suæ erga DD. Curatores obedientiæ specimen, satis ut ipse quidem arbitratur, luculentum edidit. » (Revii Statera Phil. Cartesianæ, 1650, p. 239-244.